Joost van den Vondel

Nederlandse digter

Joost van den Vondel (Nederlandse uitspraak: ˈjoːst fɑn dɛn ˈvɔndəl|lang}};[1] 17 November 15875 Februarie 1679) was 'n Nederlandse digter, skrywer en dramaturg. Hy word beskou as die mees prominentste Nederlandse digter en dramaturg van die 17de eeu. Sy toneelstukke word die meeste van al die toneelstukke uit daardie tydperk opgevoer, en sy epiese werk Joannes de Boetgezant (1662), oor die lewe van Johannes die Doper, is al by geleentheid die grootste Nederlandse epiese werk genoem.[2]

Joost van den Vondel
J vondel.jpg
Joost van den Vondel deur Philip de Koninck (1665)
Gebore(1587-11-17)17 November 1587
Sterf5 Februarie 1679 (op 91)
BeroepSkrywer, dramaturg
EggenootMayken de Wolff
Kinders4 kinders
Joost van den Vondel: Palamedes oft vermoorde onnooselheit

Vondel se teaterwerke was tot die 1960's gereeld opgevoer. Die mees aanskoulikste was die jaarlikse opvoering op nuwejaarsdag vanaf 1637 tot 1968 van sy werk Gijsbrecht van Aemstel.

Vondel het tot op 'n hoë ouderdom produktief gebly. Verskeie van sy mees noemenswaardige toneelstukke soos Lucifer (treurspel) en Adam in ballingskap is na 1650 geskryf toe hy alreeds vyf-en-sestig jaar oud was. Sy finale toneelstuk Noag wat op die ouderdom van tagtig jaar geskryf is, word beskou as een van sy beste werke.

BiografieWysig

Vondel is op 17 November 1587 op die Große Witschgasse in Keulen, Heilige Romeinse Ryk, gebore. Sy ouers was Mennoniete van Antwerpense afkoms. In 1595 het hulle waarskynlik, as gevolg van hul godsdienstige oortuiging na Utrecht gevlug, en daarvandaan uiteindelik na Amsterdam verhuis in die nuutgestigte Nederlandse Republiek. Op die ouderdom van 23 trou Vondel met Mayken de Wolff. Hulle het saam vier kinders gehad, van wie twee as suigelinge gesterf het. Na die dood van sy vader in 1608 het Vondel die familie se koeldrankwinkel in Warmoesstraat in Amsterdam bestuur. Intussen het hy Latyn begin leer en vertroud geraak met bekende digters soos Roemer Visscher. Omstreeks 1641 bekeer hy hom tot Katolisisme. Dit was 'n groot skok vir die meeste van sy landgenote, omdat die belangrikste geloof en de facto staatsgodsdiens in die Republiek Calvinistiese (Protestantisme) was. Dit is onduidelik waarom hy 'n Katoliek geword het, alhoewel sy liefde vir 'n Katolieke vrou moontlik hierin 'n rol gespeel het (Mayken de Wolff is in 1635 oorlede). Gedurende sy lewe het hy een van die belangrikste voorstanders van godsdienstige verdraagsaamheid geword. Na die arrestasie en verhoor van Oldenbarnevelt, Grotius en Hogerbeets en die onmiddellike onthoofding van die belangrikste burgerlike leier van die State van die Nederlande, Johan van Oldenbarnevelt, (1619) op bevel van sy vyand Prins Maurits van Nassau, en die Sinode van Dordrecht (1618–1619), het die Calviniste die beslissende godsdienstige mag in die Republiek geword. Die openbare uitoefening van Katolisisme, Anabaptisme en Arminisme was van toe af amptelik verbode, maar aanbidding in klandestiene kerke is wel verdra. Vondel het baie satire-stukke geskryf waarin hy die Calviniste gekritiseer het en Oldenbarnevelt uitgelok het. Dit, tesame met sy nuwe geloof, het hom 'n ongewilde figuur in Calvinistiese kringe gemaak. Hy is as 'n bitter man oorlede, alhoewel hy op 5 Februarie 1679 deur baie mede-digters vereer is. George Borrow het hom "verreweg die grootste [man] wat Holland ooit geproduseer het" genoem.[3]

WerkeWysig

PoësieWysig

 
Het stockske
  • Den Gulden Winckel der Konstlievende Nederlanders (1613)
  • Hymnus ofte Lofgesangh over de wijdberoemde scheepvaert der Vereenigde *Nederlanden (1613)
  • Vorstelijcke warande der dieren (1617).[4][5]
  • Op de jongste Hollantsche Transformatie (1618)
  • De Helden Godes (1620)
  • Het lof der zeevaert (1623)
  • Geboortklock, n.a.v. de geboorte van Willem van Nassau (1626)
  • Bruyloftbed van P.C. Hooft en Helionora Hellemans (1627)
  • Rommelpot van 't Hane-kot (1627)
  • Verovering van Grol door Frederick Henrick, Prins van Oranje (1627)
  • De Rynstroom (1630)
  • Roskam (1630)
  • Harpoen (1630)
  • Een otter in 't bolwerck (1630)
  • Geuse-vesper (1631)
  • Decretum horribile (1631)
  • Op Huygh de Groots verlossing (1632)
  • Inwying der doorluchtige Schoole t'Amsterdam (1632)
  • Kinder-lyck (1632)
  • Uitvaert van mijn dochterken (1633)
  • Op het overlyden van Isabella Klara Eugenia (1633)
  • Lyckklaght aan het Vrouwekoor, over het verlies van mijn ega (1635)
  • Brieven der Heilige Maeghden, Martelaressen (1642)
  • Aen de Beurs van Amsterdam (1643)
  • J.J. Vondels Verscheide Gedichten (1644)
  • Altaergeheimenissen (1645)
  • Poezy (versamelbundel) (1650)
  • Inwijdinge van 't Stadhuis t'Amsterdam (1655)
  • Het stockske van Joan van Oldenbarnevelt (1657)
  • Zeemagazyn (1658)
  • Wildzang (1660)
  • Toneelschilt oft Pleitrede voor het toneelrecht (1661)
  • Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst (1662)
  • Joannes de Boetgezant (1662)
  • De Heerlijckheid der Kercke (1663)
  • Lykzang ter ere van Zacharias du Mez, Bisschop van Thrallen (rondom 1665)
  • Uitvaert van Maria van den Vondel (1668)

Voorbeelde van sy poësieWysig

Op Amstelredam

Aen d'Aemstel en aan't Y, daer doet sich heerlijck open
Sy die, als Keyserin, de kroon draeght van Europe,
Amstelredam, die 't hooft verheft aan 's hemels as,
En schiet, op Plutoos borst, haar wortels door't moerasch.
Wat watren worden niet beschaduwt van haar zeilen?
Op welcke marckten gaat zy niet haar waren veilen?
Wat volcken zietse niet beschijnen van de maan;
Zy die self wetten stelt den ganschen Oceaan?
Zy breit haar vleugels uit, door aanwas veler zielen,
En sleept de weerelt in, met overlade kielen.
Welvaren blijft haar erf, soo lang de Priesterschap
Den Raed niet overheert, en blindhockt door de kap.

ToneelWysig

  • Het Pascha ofte de Verlossinge Israels wt Egypten[6] (1612)
  • Hiërusalem verwoest[7] (1620)
  • Palamedes oft Vermoorde onnooselheijd[8] (1625). In die uitgawe van 1652 het Vondel 'n aantal woorde (soos Sonde) vervang en sommige politieke toespelings verskerp. Dit is die eerste keer in 1663 in Rotterdam opgevoer. Twee jaar later, toe die teater in Amsterdam gesluit was vir verbouing en restourasie, was die toneelstuk buite die regente se domein opgevoer.
  • De Amsteldamsche Hecuba[9] (1626)
  • Gysbreght van Aemstel (1637)
  • Maeghden (1639)
  • Gebroeders (1640)
  • Joseph in Dothan (1640)
  • Joseph in Egypten (1640)
  • Peter en Pauwels, Treurspel (1641)[10]
  • Maria Stuart of Gemartelde Majesteit (1646)
  • Leeuwendalers, lantspel (1647)
  • Salomon (1648)
  • Lucifer[11] (1654) deel een van die trilogie oor die sondeval
  • Salmoneus (1657)
  • Jeptha of Offerbelofte (1659)
  • David in Ballingschap (1660)
  • David hersteld (1660)
  • Samson of Heilige Wraeck (1660)
  • Adonias of Rampsalighe kroonzucht (1661)
  • Batavische gebroeders of Onderdruckte vryheit (1663)
  • Faëton of Reuckeloze stoutheit (1663)
  • Adam in ballingschap of Aller treurspelen Treurspel (1664) deel twee van die trilogie oor die sondeval
  • Zungchin of Ondergang der Sineesche heerschappije (1667)
  • Noah of Ondergang der eerste wêreld (1667) deel drie van die trilogie oor die sondeval

GeleentheidsgedigteWysig

  • 1627 – Bruyloftbed van Pieter Cornelisz. Hooft en Helionora Hellemans
  • 1633 – Kinder-lyck (naar aanleiding van het overlijden van zijn zoon Constantijn)
  • 1660 – Op d'Afbeeldinge van den edelen gestrengen Heere Cornelis de Graeff[12]
  • 1662 – Ter bruiloft van den weledelen heer Peter de Graef, Jongkheer van Zuitpolsbroek en de weledele mejoffer Jakoba Bikker[13]
  • 1668 – Uitvaert van Maria van den Vondel

Literêre verhandelingWysig

  • 1650 – Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

VertalingsWysig

  • Hippolytus of Rampsalige Kuysheyd (na Seneca) (1628)
  • Huigh de Groots Jozef of Sofompaneas (na Hugo de Groot) (1635)
  • Elektra (na Sophokles) (1639)[14]
  • Publius Virgilius Maroos Wercken (1646)
  • Lierzangen en Dichtkunst (Quintus Horatius Flaccus) (1657)
  • Publius Virgilius Maroos Wercken vertaelt in Nederduitsch Dicht (1660)
  • Koning Edipus (na Sophokles) (1660)
  • Ifigenie in Tauren (na Euripides) (1666)
  • Fenicieansche of Gebroeders van Thebe (na Euripides) (1668)
  • Herkules in Trachin (Die Trachiniae van Sophokles) (1668)
  • Publius Ovidius Nazoos Herscheppinge (Die Metamorfose van Ovidius) (1671)

Lucifer (1654) en Milton se Paradise LostWysig

 
Portret van Joost van den Vondel deur Cornelis de Visscher, 1657

Dit is al voorgestel[15] dat John Milton inspirasie geput het uit Vondel se Lucifer (1654) (asook Vondel se Adam in Ballingschap) (1664) vir sy Paradise Lost (1667). In sommige opsigte toon die twee werke wel ooreenkomste: die fokus op Lucifer, die beskrywing van die stryd in die hemel tussen Lucifer se magte en Michael s'n, en die antiklimaks wanneer Adam en Eva die Paradys verlaat.

Een voorbeeld hiervan is die volgende:

"Here may we reign secure, and in my choice To reign is worth ambition, though in Hell.

Better to reign in hell than serve in heaven."

Milton se Paradise Lost

"Is ’t noodlot, dat ick vall’, van eere en staet berooft,
Laet vallen, als ick vall’, met deze kroone op ’t hooft,
Dien scepter in de vuist, dien eersleip van vertrouden,
En zoo veel duizenden als onze zyde houden.
Dat valle streckt tot eer, en onverwelckbren lof:
En liever d’ eerste Vorst in eenigh laeger hof,
Dan in ’t gezalight licht de tweede, of noch een minder
Zoo troost ick my de kans, en vrees nu leet noch hinder."

Vondel se Lucifer

HerdenkingWysig

Amsterdam se grootste park, die Vondelpark, dra sy naam. Daar is 'n standbeeld van Vondel in die noordelike deel van die park. Daar is ook 'n Vondelstr. in Cologne, te wete die Vondelstraße in die Neustadt-Süd-distrik. Die Nederlandse vyf guilder banknoot het Vondel se portret uit 1950 bevat voordat die druk daarvan in 1990 gestaak is.

BronneWysig

VerwysingsWysig

  1. Van in isolation: Sjabloon:IPA-nl.
  2. Guerber, H. A. (1913). The Book of the Epic. Philadelphia: J. B. Lippincott. p. 356.
  3. George Borrow, Wild Wales, bl. 105.
  4. Vorstelijcke warande der dieren: bibliopolis.nl
  5. Vorstelijcke warande der dieren, pagina's 60-61: sdrc.lib.uiowa.edu
  6. "Joost van den Vondel, De werken van Vondel Deel 1. 1605-1620". Onbekende parameter |titel= geïgnoreer (|title= voorgestel) (help); Onbekende parameter |werk= geïgnoreer (|work= voorgestel) (help)
  7. Hiervsalem verwoest in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
  8. Palamedes in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
  9. De Amsteldamsche Hecvba in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
  10. Digitale weergawe 'Peter en Pauwels via DBnl
  11. Lucifer in die Digitale Biblioteek vir die Nederlandse Lettere.
  12. "Joost van den Vondel, De werken van Vondel Deel 9. 1660-1663 • dbnl". Onbekende parameter |titel= geïgnoreer (|title= voorgestel) (help); Onbekende parameter |werk= geïgnoreer (|work= voorgestel) (help)
  13. "Joost van den Vondel, De werken van Vondel Deel 9. 1660-1663". Onbekende parameter |titel= geïgnoreer (|title= voorgestel) (help); Onbekende parameter |werk= geïgnoreer (|work= voorgestel) (help)
  14. Vertaling 'Elektra' na Sophokles en opgedrage aan Maria Tesselschade Roemers Visscher via Dbnl
  15. Cf. George Edmundson, Milton and Vondel: a curiosity of literature, London: 1885.

Eksterne skakelsWysig