Maak hoofkeuseskerm oop

Wysigings

44 grepe verwyder ,  6 jaar gelede
k
geen wysigingsopsomming nie
’n '''Kwark''' of '''quark''' is ’n elementêre of, meer algemeen, subatomiese [[Deeltjiefisika|deeltjie]]. Daar is ses soorte: vir elke "generasie" van elementêre deeltjies ’n paar. Die drie pare word aangedui deur die [[Engels]]e name ''up''op en ''down''af; ''charm''sjarme en ''strange''vreemd; ''top''bo en ''bottom''onder. Die eerste een van ’n paar het ’n [[elektriese lading]] van +2/3 [[elementêre lading]], en die tweede een ’n lading van -1/3. Vir elke kwark bestaan ook ’n antikwark, met die teenoorgestelde lading. Kwarke het ’n [[spin (fisika)|spin]] van ±½ en is dus [[fermion]]e. Die bestaan van kwarke is in 1964 voorspel deur die fisikus [[Murray Gell-Mann]], en daarvoor het hy in 1969 die [[Nobelprys]] ontvang.
 
== Voorkoms==
[[Lêer:Bouw materie.PNG|thumb|right|300px|Die bestanddele van materie.]]
Alledaagse, normale materie word opgebou uit die ligste kwarke, ''up''op en ''down''af. Die volgende kwarke, ''charm''sjarme en ''strange''vreemd, kom ook voor in deeltjies uit [[kosmiese bestraling]]. Die ''top''bo- en ''bottom''onder-kwarke kom slegs in uiterste toestande voor: in [[deeltjieversneller]]s en by die [[Oerknal]]. Hulle het veel meer energie (is "swaarder") as die ''up''op en ''down''af.
 
Kwarke is nog nooit individueel waargeneem nie, net in saamgestelde deeltjies. Eksperimente in deeltjieversnellers dui wel op die bestaan van kwarke. Hulle is die boustene van deeltjies wat [[hadron]]e genoem word. ’n [[Meson]] bestaan uit ’n kwark en ’n antikwark; ’n [[barion]] bestaan uit 3 kwarke of 3 antikwarke. [[Proton]]e is opgebou uit drie kwarke, waarvan een ’n ''down''af-kwark en twee ''up''op-kwarke is; die totale lading is dan +1 elementêre lading. [[Neutron]]e bestaan uit twee ''down''af-kwarke en een ''up''op-kwark, met ’n totale lading van 0.
 
Kwarke word bymekaargehou deur [[gluone]] (van die Engelse woord ''glue''). Daar word aangeneem dat die aantrekkingskrag tussen kwarke groter word namate die afstand groter word.
 
In die kwarkteorie is daar ook deeltjies wat uit byvoorbeeld drie ''up''op-kwarke bestaan. Omdat kwarke fermione is, is dit teenstrydig met die uitsluitingsbeginsel van [[Wolfgang Pauli|Pauli]] (daar kan nie drie fermione in dieselfde toestand bestaan nie). Om dit te omseil is die begrip ''kleur'' ingestel – dit het egter niks met ware kleur te doen nie. Die drie kleure is rooi, groen en blou. Antikwarke het ’n anti-kleurlading (anti-rooi, anti-groen en anti-blou). Gluone kan kleur "vervoer", waardeur hulle die eienskap van ’n kwark kan verander.
 
Deeltjies wat uit kwarke opgebou is, moet kleurneutraal wees. So is die drie kleure rooi, groen en blou saam wit (kleurneutraal); ’n kleur en sy ooreenstemmende anti-kleur is ook kleurneutraal. Dit dui daarop dat ’n kwark nooit op sy eie kan bestaan nie; ’n enkele kwark kan nooit kleurneutraal wees nie. Die kleurteorie is bloot teoreties en is nooit waargeneem nie (alle waarneembare deeltjies is immers kleurneutraal).
 
{| class="wikitable "
! Generasie || Swak isospin || Kwark || Naam || Engelse naam || Simbool || Lading (e) || Massa ([[Elektronvolt|MeV]].[[Massa-energieverhouding|c<sup>-2</sup>]])
|-
| rowspan=2|'''1''' || '''+ <sup>1</sup>/<sub>2</sub>''' || I<sub>z</sub>=+1/2 || op || ''up'' || '''u''' || +2/3 || 1,5 tot 4,0
|-
| ''' − <sup>1</sup>/<sub>2</sub>''' || I<sub>z</sub>=−1/2 || af || ''down'' || '''d''' || −1/3 || 4 tot 8
|-
| rowspan=2|'''2''' || ''' − <sup>1</sup>/<sub>2</sub>''' || S=−1 || vreemd || ''strange'' || '''s''' || −1/3 || 80 tot 130
|-
| ''' + <sup>1</sup>/<sub>2</sub>''' || C=1 ||sjarme || ''charm'' || '''c''' || +2/3 || 1150 tot 1350
|-
| rowspan=2|'''3''' || ''' − <sup>1</sup>/<sub>2</sub>''' || B′=−1 || onder || ''bottom'' || '''b''' || −1/3 || 4100 tot 4400
|-
| ''' + <sup>1</sup>/<sub>2</sub>'''||T=1 || bo || ''top'' || '''t''' || +2/3 || 172&nbsp;500 ± 2300
|}
 
* Massa van die ''top''bo-kwark volgens [http://arxiv.org/abs/hep-ex/0603039 Tevatron Electroweak Working Group]
* Massa van die ander kwarke volgens [http://pdg.lbl.gov/2005/listings/qxxx.html Particle Data Group].