Verskil tussen weergawes van "Bordeaux"

97 grepe verwyder ,  5 jaar gelede
k
Nuwe beeld
(→‎Eksterne skakels: + Amptelike UNESCO bladsy & Kategorie)
k (Nuwe beeld)
! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" |
'''Bordeaux'''<br />
[[Lêer:Montage Bordeaux-allees-Tourny 1.jpg|280px]]
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Kaart'''
Danksy die plaaslike wingerde het Bordeaux reeds in die [[Middeleeue]], maar veral vanaf sy "goue tydperk" in die [[18de eeu]] internasionale bekendheid verwerf. As die hoofstad van die voormalige provinsie Guyenne (wat grootliks met die huidige gewes Akwitanië ooreenkom) het Bordeaux deel uitgemaak van [[Gascogne]]. Die stad is teen die rand van die landskap Landes de Gascogne geleë.
 
Bordeaux se Lune-hawe is deur [[UNESCO]] in Junie 2007 as 'n [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Dit was een van die gasheerstede van die [[Rugbywêreldbeker 2007]] wat vir die eerste keer in 'n [[Frans]]sprekende land gehou is.
 
== Wapenkunde ==
[[Lêer:Bordeaux Couronne.jpg|thumb|leftlinks|250px|Die kroon van Bordeaux by die raadsaal se tuin]]
Op die ou wapen van Bordeaux, wat sy oorsprong in die tyd kort ná die [[Honderdjarige Oorlog]] het, versinnebeeld die lelies teen 'n blou agtergrond die Franse koning se wapen; die luiperd teen 'n rooi agtergrond verwys na die wapen van die provinsie Guyenne waarvan Bordeaux die hoofstad was; die [[kasteel]] simboliseer die torings van Bordeaux se ou raadsaal wat vroeër in die stad se kasteel gehuisves was en waarvan slegs die ''Grosse Cloche'' (die kloktoring) bewaar gebly het; die sekelmaan versinnebeeld die [[Garonne]] se kronkelende rivierloop, terwyl die rivierwater wat die raadsaal se torings omspoel na die belangrike rol verwys wat die stad in die seehandel speel.
 
[[Lêer:Bordeaux grosse cloche detail 01.jpg|thumb|right|250px|Die ''Grosse cloche'' ("Groot kloktoring")]]
Die simbole se volgorde versinnebeeld Frankryk se aanspraak op die stad en sy omgewing waarna ook Bordeaux se leuse verwys.
 
== Geografie ==
=== Ligging ===
[[Lêer:Gironde Muendung.jpg|thumb|right|250px|Die Gironde se riviermonding, soos gesien vanaf die regteroewer]]
[[Lêer:Vignes Moulis.jpg|thumb|right|250px|Die wingerde van Moulis-en-Médoc]]
[[Lêer:Girondezeeschip.jpg|thumb|right|250px|'n Vragskip op die Gironde]]
Bordeaux lê in die suid-weste van Frankryk, sowat 45 kilometer van die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] kuslyn af, aan die Garonne-rivier. Vanweë die rivierloop se wye boog in die stadsgebied wat soos 'n sekelmaan lyk het Bordeaux die bynaam ''Port de la Lune'' ("Hawe van die Maan") gekry. In sy benedeloop verenig die Garonne- met die [[Dordogne]]-rivier en hulle vorm saam die Gironde, die grootste tregtervormige riviermonding in Europa met 'n lengte van 70 kilometer, 'n wydte van 10 kilometer en 'n oppervlakte van 625 vierkante kilometer.
 
 
=== Antieke oudheid ===
[[Lêer:XDSC 7463-musee-d-Aquitaine stele funeraire petite fille.jpg|thumb|leftlinks|250px|Hierdie grafsuil van 'n klein Romeinse meisie word in die ''Musée d'Aquitaine'' uitgestal]]
Bordeaux was oorspronklik 'n Keltiese nedersetting, Burdigala, wat in die 3de eeu v.C. gestig is en as die hoofstad van die Bituriges-Vivisci-stam gedien het. Vanweë sy strategiese ligging langs 'n belangrike Wes-Europese handelspad het die stad reeds vroeg 'n belangrike rol gespeel. Die stad was 'n goeie voorbeeld vir 'n nedersetting wat slegs om strategiese redes gestig is - die moerasgebiede van die omgewing was gevrees vanweë die malaria-gevaar wat hulle ingehou het.
 
 
In die 2de eeu is Burdigala, wat destyds reeds tot 'n welvarende handelsmetropool ontwikkel het, tot die hoofstad van die provinsie Aquitania verklaar, en plaaslike goewerneurs soos [[Gnaeus Iulius Agricola|Agricola]] het danksy die florerende handel, wynbou en die strategiese ligging van die stad se seehawe 'n groot magsbasis opgebou.
 
[[Lêer:Bordeaux - Daniel Milner - UK.jpg|thumb|right|250px|Die bouvalle van die Romeinse amfiteater wat ook as ''Palais Gallien'' bekend staan]]
Die Romeinse Burdigala is deur Romeinse skrywers as 'n indrukwekkende stad beskryf. As 'n welvarende seehawe kon Burdigala pragtige openbare geboue bekostig soos die amfiteater wat in die 3de eeu opgerig is en sitplekke vir 15&nbsp;000 toeskouers gebied het. Die beduidende Griekse gemeenskap van Burdigala het die kulturele en intellektuele lewe van die stad verryk, maar ook Iberiërs, Brittaniërs, Germane en selfs Romeinse burgers het hulle in Burdigala kom vestig, en tydgenote het na die stad as "Klein-Rome" begin verwys.
 
 
=== Die Middeleeue ===
[[Lêer:Alienor.jpg|thumb|right|250px|[[Eleonore van Akwitanië|Eleonore, hertogin van Akwitanië]] (1121-1204)]]
Die vroeë Middeleeue was vir Bordeaux 'n tydperk van bestendige onsekerheid. Alhoewel koning Dagobert I van Bordeaux weer die hoofstad van die nuutgestigte hertogdom Akwitanië gemaak het, is die stad tydens die Islamitiese veldtogte van Abd ar-Rahman II in [[732]] geplunder en verwoes. Ná hul neerlaag naby die stad Poitiers is die Arabiere in dieselfde jaar na die gebied anderkant die [[Pireneë]] teruggedryf, en [[Karel die Grote]] het baie moeite gedoen om die vrede in die gebied te herstel. Ter skikking van sy erfopvolging het Karel Akwitanië tot 'n koninkryk verhef wat deur sy seun Lodewyk die Vrome geregeer sou word. Die gebied van Bordeaux, wat in Frans ook as Bordelais bekend staan, is 'n kort tyd later deur 'n reeks Wiking-rooftogte geteister. Die Skandinawiërs het Bordeaux op hulle pad na die [[Middellandse See]] in [[844]] vir die eerste keer aangeval en dit tot by die jaar [[1000]] verskeie kere geplunder. In [[866]] het Akwitanië ook sy status as koninkryk weer kwytgeraak.
 
 
Eleonore het haar leen nou vir 'n tweede keer as bruidskat vir haar huwelik met die twintigjarige Henri Plantagenêt, graaf van Anjou en hertog van [[Normandië]], gebruik wat kort daarna plaasgevind het. Toe Henri Plantagenêt twee jaar later die Engelse troon oorgeërf het, het die hele Akwitanië 'n Engelse besitting geword. Bordeaux het van die 12de tot by die 15de eeu onder die heerskappy van die Engelse koningshuis gebly. Die Engelse het 'n nuwe stadsmuur en 'n reusagtige paleis opgerig en die ou Romaanse kerk met 'n Gotiese gebou, die katedraal Saint-André, vervang. Bordeaux het toe die setel van 'n aartsbiskop en die hoofstad van die vorstedom Guyenne geword - ''Guyenne'' was 'n Engelse vervorming van die Franse ''Aquitaine'' ("Akwitanië").
 
[[Lêer:Cathedrale Saint Andre Bordeaux.jpg|thumb|leftlinks|250px|Die hoofportaal van die katedraal Saint-André]]
In vergelyking met ander provinsies het die bewoners van Bordeaux en sy omgewing 'n hoë lewensstandaard geniet: Voldoende kos was steeds beskikbaar, die plaaslike wyn is vanuit die seehawe na Engeland (waar dit as ''claret'' bekend gestaan het) en ander bestemmings uitgevoer, en die stad het gedurende die pesepidemie van die jaar [[1348]] gespaar gebly.
 
 
=== Die vroegmoderne tydperk ===
[[Lêer:Bordeaux quais 04.jpg|thumb|right|250px|Die kaaie van Bordeaux]]
In die 16de en 17de eeu het krisistye en opswaaie mekaar aanhoudend afgewissel. Bordeaux was destyds 'n sentrum van die humanisme waar die beroemde filosoof en essayis [[Michel de Montaigne]] die amp van burgemeester beklee het. Nogtans het Bordeaux saam met ander stede in Suid-Frankryk erg onder die godsdiensoorloë gely. Die stad was 'n belangrike toevlugsoord vir vlugtelinge van dié oorloë.
 
Die vermindering van wynuitvoere is met ander uitvoergoedere soos tekstielkleure gekompenseer, terwyl die binnelandse aanvraag na Bordeaux-wyn geleidelik toegeneem het na gelang Boergondiese wyne hul oorheersende posisie ingeboet het. Desondanks het nog die Bordeaux-wyne se gewildheid aan die koninklike hof nog die luisterryke huwelik van koning Lodewyk XIII wat in [[1615]] in die katedraal Saint-André gevier is die merendeels anti-rojalistiese bewoners van Bordeaux daarvan weerhou om aan 'n aantal opstande teen die koningshuis deel te neem waarvan die ''gabelle''-onluste en die sogenaamde ''Fronde'' die belangrikstes was.
 
[[Lêer:Bordeaux - Grand Théâtre 4.jpg|thumb|leftlinks|250px|Die ''Grand Théâtre'']]
Danksy die florerende Atlantiese seehandel met veral die Antille-eilande en sy wynuitvoere na veral Engeland en Duitsland het Bordeaux in die 18de eeu sy derde bloeitydperk beleef. 'n Aantal bekwame amptenare, wat destyds na die stad gestuur is, het Bordeaux deur hul bouprojekte 'n nuwe gesig gegee, en sowat 5&nbsp;000 geskiedkundige geboue dateer uit hierdie periode. Die ou stadsmure is afgebreek en met wye pragstrate, die sogenaamde ''Cours'', vervang. Langs die ''Cours'' het indrukwekkende privaathuise ontstaan waarvan sommige vandag nog steeds soos paleise lyk. Ook die pragtige geboue aan die rand van die kaaie dateer uit hierdie periode.
 
 
=== Rewolusie, Keiserryk en Bourbonse Restourasie ===
[[Lêer:Bordeaux Pont de Pierre.jpg|thumb|right|250px|Die ''Pont de Pierre'']]
As gevolg van die Franse Rewolusie het Bordeaux se bloeitydperk skielik tot 'n einde gekom. Nadat net soos in Parys die plaaslike gevangenis, die Château de la Trompette, deur 'n woedende menigte gestorm is, het rewolusionêres die mag in Bordeaux oorgeneem. In [[1790]] het Bordeaux die hoofstad van die nuutgeskepte département Gironde geword. Die burgerlik-liberale afgevaardigdes, wat destyds as [[Girondiste]] bekend gestaan het, was een van die belangrikste politieke groepe in die nasionale vergadering en het aanvanklik groot invloed uitgeoefen, soos byvoorbeeld by die opstel van die Verklaring van Menseregte en die nuwe Franse grondwet.
 
 
Die bevolking van Bordeaux het in hierdie tydperk aansienlik gegroei, en rondom die Middeleeuse stadskern op die Garonne se linkeroewer het tussen die Cours en die Boulevard nuwe voorstede ontstaan. Die tradisionele woonbuurte van die welvarende burgery lê vandag nog steeds in die noordweste en suidweste van Bordeaux, terwyl kleinburgers en die werkersklas daartussen gewoon het. Die regteroewer het daarenteen net stadig ontwikkel. Tydens die nywerheidsomwenteling het die meeste groot nywerhede hulle hier en in die hawebuurt gevestig. Gelyktydig het ook Bordeaux se kuns- en literêre lewe 'n opswaai beleef, en kunstenaars soos die skilder Francisco de Goya en die skrywer Stendhal het hulle in die stad gevestig.
 
[[Lêer:Place de la Bourse Bordeaux de nuit.jpg|thumb|right|450px|''Place de la Bourse'']]
Bordeaux is net in 'n beperkte mate deur die nywerheidsomwenteling geraak. Sommige van die eerste spoorweglyne is vanuit Bordeaux gebou, en die stad het die vervoersentrum van twee plaaslike spoorwegmaatskappye geword. Maar slegs Bordeaux se glasnywerhede het tot 'n beduidende bedryf ontwikkel nadat bottels die tradisionele wynvate vir uitvoerdoeleindes vervang het. Die taamlik klein plaaslike proletariaat het dus nooit 'n beduidende rol in die maatskaplike en politieke lewe gespeel nie.
 
 
=== Die 20ste eeu ===
[[Lêer:Basesousmarine.JPG|thumb|right|250px|'n Duikbootbasis wat in 1942 deur die Duitsers gebou is]]
Bordeaux was ook tydens die [[Eerste Wêreldoorlog|Eerste]] en [[Tweede Wêreldoorlog]], toe Duitse troepe die land ingeval het, 'n toevlugsoord vir die Franse regering. In die tydperk tussen [[1 Julie]] [[1940]] en [[27 Augustus]] [[1944]] was die stad van Duitse troepe beset. Bordeaux was vanweë sy ligging naby die Atlantiese kuslyn van strategiese waarde vir die Duitsers; hulle het die kus uitgebou tot die sogenaamde ''Atlantikwall'' en oor die hele lengte met bunkers versterk. Bordeaux het daarnaas as een van die grootste en belangrikste Duitse duikboothawens gedien.
 
 
Net soos ander gebiede in die Franse suid-weste was Bordeaux in hierdie periode 'n sentrum van die ''Résistance'', die Franse weerstandsbeweging. Die plaaslike politici en die meeste nyweraars was daarenteen eerder geneig om die politieke situasie te aanvaar of selfs openlik met die Duitsers te kollaboreer. Die langjarige burgemeester Adrien Marquet, wat vanweë sy stedelike ontwikkelingsbeleid deur die Bordelais hoog geag is en uiters gewild was, het hom ondanks sy oorspronklike linkse gesindheid tot so 'n mate by die nuwe politieke bedeling aangepas dat hy sy amp tot by die jaar 1944 kon behou.
 
[[Lêer:Bordeaux Garonne.jpg|thumb|left|250px|Die oorlogskip ''Colbert'' lê in Bordeaux se ou seehawe voor anker]]
[[Lêer:Bordeaux view from tower Pey BerlandGaronne.pngjpg|thumb|leftlinks|250px|Die oorlogskip ''Colbert''n Uitsig oorin dieBordeaux se ou stadskernseehawe vanvoor Bordeauxanker]]
[[Lêer:Bordeaux view from tower Pey Berland.png|thumb|links|250px|'n Uitsig oor die ou stadskern van Bordeaux]]
Maurice Papon, die prefek en sodoende gelyktydig ook polisieleier van die département Gironde, het by die deportasie van Joodse burgers 'n weinig roemryke rol gespeel en het op die mees meedoënlose manier te werk gegaan. Hy is in [[1997]] as een van die laaste Franse oorlogsmisdadigers verhoor.
 
 
=== Tuine en Waterspieël ===
[[Lêer:Bordeaux miroir 01.jpg|thumb|right|250px|Bordeaux se "Waterspieël" (''Miroir d'eau'')]]
'n Groot aantal parke en tuine verleen 'n rustige aan Bordeaux. Die Engelse tuin ''Jardin Public'' is reeds in die 18de eeu deur die amptenaar Tourny aangelê en het met sy oppervlakte van tien hektaar tot 'n gewilde park vir die publiek ontwikkel. Bordeaux se Raadhuispark, wat twee galerye van die stedelike Museum vir Skone Kunste huisves, is agter die Rohan-paleis geleë.
 
 
== Ekonomie en vervoer ==
[[Lêer:Bordeaux-lawn-track-&-vines1.jpg|thumb|right|250px|'n [[Trem]] in Bordeaux]]
Danksy die ligging aan die Gironde met sy Atlantiese seehawe, sy internasionale lughawe, 'n internasionale treinstasie en moderne snelweë het Bordeaux lankal internasionale handelsbetrekkinge aangeknoop. Bordeaux was reeds in die Middeleeue een van die belangrikste uitvoerhawens vir wyn en is vandag vanweë sy ryk geskiedkundige, kulturele en boukundige erfenis 'n eersterangse toeristebestemming.
 
 
=== Wynbou ===
[[Lêer:Bouteilles Bordeaux.jpg|thumb|right|250px|Bordeaux-wyne in 'n plaaslike winkel]]
Bordeaux word dikwels die "Wêreldhoofstad van [[wyn]]" genoem. Van die Bordeaux-wyne wat in die omgewing van die stad verbou word behoort tot die mees uitstaande gehaltewyne ter wêreld. Die plaaslike wynboubedryf behels 117&nbsp;514 hektaar se wingerde, 14&nbsp;000 wynprodusente, 400 groothandelaars en 'n jaarlikse omset van € 14,5 miljard (ZAR 145 miljard). Jaarliks word sowat 700 miljoen bottels Bordeaux-wyn geproduseer - van gewone tafel- tot topwyne.
 
 
=== Nywerhede ===
[[Lêer:Mirage 2000C in-flight 2.jpg|thumb|right|250px|Dassault Mirage 2000C]]
Bordeaux is 'n beduidende nywerheidsentrum, en die tradisionele industriële sektor verskaf tans 28&nbsp;000 werkgeleenthede (waarvan 16&nbsp;000 in die hout- en papierbedryf). Die motorvervaardiger ''Ford Aquitaine Industrie'' is die grootste werkgewer in die gebied van Bordeaux.
 
 
== Onderwys ==
[[Lêer:Bordeaux 1 Haut Carre 001.jpg|thumb|right|250px|Université de Bordeaux I]]
[[Lêer:Universite Bordeaux 2-Victoire.JPG|thumb|right|250px|Die Universiteit van Bordeaux II se kampus op die ''Place de la Victoire'']]
Bordeaux se onderwysgeriewe is 'n sterk mededingende faktor ten gunste van die stad. Die totale aantal studente, wat by die Universiteit van Bordeaux - die enigste in die département Gironde - ingeskryf is, beloop sowat 70&nbsp;000. Hierdie tersiêre instelling bestaan uit vier formeel onafhanklike universiteite wat nogtans gemeenskaplik onder een naam optree en veral ten opsigte van hul kampusse, spyseniering en koshuise saamwerk.
 
 
== Kookkuns ==
[[Lêer:Mini canneles bordelais zoom.jpg|thumb|right|250px|''Cannelé bordelais'' is 'n klein tertjie met vanielje- en rumgeur. Die gebak met sy tipiese gekarameliseerde kors word as nagereg bedien]]
Die tradisionele kookkuns van Bordeaux baseer in die algemeen nie op hoogs verfynde spesialiteite nie en probeer eerder om 'n waardige ekwivalent vir die plaaslike wynsoorte te wees.<ref>[http://www.hillmanwonders.com/cuisines/bordeaux_cuisine.htm ''Howard Hillman's World Cuisine Guide: Bordeaux Cuisine'']</ref> Daar is nogtans noemenswaardige spesialiteite soos die bekende ''Sauce Bordelaise'', 'n sous wat van rooiwyn, murg-bouillon, salotte (spruituie) en verskeie kruie berei word. Dit word veral met entrecôte, 'n geroosterde biefstuk, bedien.