Maak hoofkeuseskerm oop

Wysigings

9 grepe bygevoeg, 4 jaar gelede
k
Sintaks
Meer onlangs het die kamera van die ''Mars Global Surveyor'' hoë-resolusie foto's geneem wat baie meer detail bied oor die geskiedenis van vloeibare water op Mars se oppervlak. Ten spyte van die baie reuse vloedkanale en 'n geassosieerde boomagtige netwerk van sytakke wat op Mars gevind word, is daar egter geen strukture op 'n kleiner skaal wat die oorsprong van vloedwater kan aandui nie. Dit is voorgestel dat weerprosesse hulle blootgelê het, wat beteken dat die riviervalleie ou kenmerke is. Hoër-resolusie waarnemings deur ruimtetuie soos die ''Mars Global Surveyor'' het ook ten minste 'n paar honderd kenmerke langs krater- en kloofmure gewys, wat soortgelyk te blyk aan aardse syfervore. Die vore is meestal in die hooglande van die suidelike halfrondte en na die ewenaar gerig; almal word op 'n breedteligging van 30° en poolwaarts aangetref.<ref>Michael C. Malin: ''Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars'', in ''Science'', 288: 2330–2335. 30 Junie 2000.</ref> Navorsers het geen gedeelteliks verweerde vore of gesuperponeerde impakkraters gevind nie, wat beteken dat hierdie baie jong verskynsels is.
 
In 'n besonders opvallende voorbeeld (sien beeld hiernaas), wys twee foto's, wat ses jaar uitmekaar geneem is, 'n voor op Mars en wat blyk nuwe stortings of deposito's te wees. Michael Meyer, 'n vooraanstaande wetenskaplike by NASA se ''Mars Exploration Program'', redeneer dat slegs die vloei van 'n materiaal met 'n hoë inhoud van vloeibare water so 'n oorblywende patroon en verkleuring kan veroorsaak. Of die water die oorsaak van neerslag, ondergrondse of ander bronne is, bly 'n ope vraag.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html ''NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars''], 6 Desember 2006. Verkry op 2006-12-06.</ref> Alternatiewe teorieë is ook voorgestel, insluitende die moontlikheid dat die deposito's veroorsaak word deur 'n yskors van koolstofdioksied of deur die beweging van stof of Mars se oppervlak.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6214834.stm ''Water flowed recently on Mars''], by BBC-nuus. 6 Desember 2006. Verkry op 2006-12-06.</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226 ''Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests''], deur NASA. 6 Desember 2006.</ref>
 
Nog bewyse dat vloeibare water eens op Mars se oppervlak kon bestaan het, kom van die bespeuring van spesifieke minerale soos [[hematiet]] en [[goethiet]], wat beide soms in die teenwoordigheid van water vorm.<ref>[http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm ''Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story''] deur NASA. 3 Maart 2004. Verkry op 2006-06-13.</ref>
[[Olympus Mons]], ook 'n skildvulkaan, is met 26&nbsp;km die hoogste berg in die Sonnestelsel (sover bekend). Dit is 'n uitgedoofde vulkaan in die uitgestrekte hooglandstreek Tharsis, wat ook 'n aantal ander groot vulkane bevat. Dit is meer as drie keer so hoog as [[Mount Everest]], wat 'n hoogte van 8,848&nbsp;km het.
 
Mars dra ook die littekens van 'n aantal impakkraters: daar is reeds 43&nbsp;000 kraters gevind wat 'n diameter van 5&nbsp;km of meer het.<ref>Wright, Shawn: [http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ ''Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars''], by die webwerf van die University of Pittsburgh. 4 April 2003. Verkry op 2007-02-26.</ref> Die grootste krater is Hellas Planitia, 'n impakbekken met 'n diameter van tussen 2100 en 2500&nbsp;km (metings verskil). Hella Planitia is 'n ligte verskynsel wat duidelik vanaf die Aarde sigbaar is.<ref>[http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html ''Mars Global Geography''], deel van ''Windows to the Universe''. Verkry op 2006-06-13.</ref> Danksy Mars se kleiner massa is die kanse dat 'n voorwerp met die planeet sal bots die helfte minder as dié van die Aarde. Mars lê egter nader aan die asteroïdegordel en is dus meer dikwels 'n teiken van voorwerpe wat daarvan afkomstig is. Dit is ook meer waarskynlik dat Mars deur korttermyn komete getref kan word, soos dié wat in die omwentelingsbaan van Jupiter lê.<ref>Wetherill, G. W.: [http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Moon....9..227W ''Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon], uit ''Earth, Moon, and Planets''. 1999: 9, bl. 227. Verkry op 2007-02-26.</ref> Ten spyte hiervan is daar baie minder kraters op Mars as (byvoorbeeld) die Maan, aangesien Mars se atmosfeer beskerming teen klein meteore bied. Die morfologie van sommige kraters dui daarop dat die grond nat was toe die meteoriet die planeet getref het.
 
Die groot kloof [[Valles Marineris]] (ook bekend as "Agathadaemon" op ou kaarte), het 'n lengte van 4000&nbsp;km en 'n diepte van tot 7&nbsp;km. Die lengte van Valles Marineris is gelyk aan die lengte van [[Europa]] en strek oor een vyfde van Mars se omtrek. Ter vergelyking is die [[Grand Canyon]] op Aarde slegs 446&nbsp;km lank en naastenby 2&nbsp;km diep. Valles Marineris is gevorm na aanleiding van die swelling van die Tharis-area, wat veroorsaak het dat die kors in die area van Valles Marineris inmekaarsak. 'n Ander groot kloof is Ma'adim Vallis ("Ma'adim" is Hebreeus vir Mars). Dit is 700&nbsp;km lank, met 'n wydte van 20&nbsp;km en 'n diepte van 2&nbsp;km in sommige plekke. Dit is moontlik dat Ma'adim Vallis in die verlede deur vloeibare water oorstroom was.<ref>Lucchitta, B. K.; Rosanova, C. E., 26 Augustus 2003. [http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ ''Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars''], by die webwerf van die USGS. Verkry op 2007-03-11.</ref>
As gevolg van die verlies van atome is Mars se atmosfeer relatief baie dun. Atmosferiese druk op die oppervlak wissel van ongeveer 30&nbsp;Pa (0,03&nbsp;kPa) op Olympus Mons tot meer as 1155&nbsp;Pa&nbsp;(1,155&nbsp;kPa) in die dieptes van Hellas Planitia, met 'n gemiddelde oppervlakdruk van 600&nbsp;Pa&nbsp;(0,6 kPa). Dit is minder as 1% van die oppervlakdruk op Aarde (101,3&nbsp;kPa). Mars se gemiddelde oppervlakdruk is gelyk aan die druk wat 35&nbsp;km bo die aarde se oppervlak gevind word.
 
Mars se atmosfeer is stowwerig en bevat stofdeeltjies van omtrent 1,5&nbsp;µm, wat die lug op Mars 'n bruingelerige kleur gee soos van die oppervlak af gesien.<ref name="dusty">Lemmon , en ander: ''Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers'', soos verskyn in ''Science''. Volume 306, bls. 1753–1756 (2004).</ref> Die atmosfeer bestaan uit 95% [[koolstofdioksied]], 3% [[stikstof]], 1,6% [[argon]] en bevat spore van [[suurstof]], [[water]], [[koolstofmonoksied]] en [[stikstofmonoksied]], asook nog uiters klein spore van [[neon]], [[kripton]], [[formaldehied]], [[xenon]], [[osoon]] en [[metaan]].<ref name="nssdc" /> Die teenwoordigheid van metaan word deur deur navorsers beweer wat verslag gelewer het dat hulle die element teen 'n konsentrasie van ongeveer 10 deeltjies per miljard (volgens volume) bespeur het.<ref name="methane-me">V. Formisano, S. Atreya, T. Encrenaz, N. Ignatiev, M. Giuranna: ''Detection of Methane in the Atmosphere of Mars'', soos verskyn in ''Science''. Vol. 306, bls. 1758–1761 (2006).</ref><ref name="methane">ESA: [http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html ''Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere''], 30 Maart 2004.. Verkry op 2006-03-17.</ref> Metaan is 'n onstabiele gas is wat deur ultravioletstraling afgebreek word en 'n tipiese metaanmolekule het 'n leeftyd van ongeveer 340 jaar in Mars se atmosfeer.<ref>Martin Baucom: [http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/49613 ''Life on Mars?''], soos verskyn in ''American Scientist''. 2006, volume 94. Verkry op 2008-05-29.</ref> Die teenwoordigheid van metaan sal dus 'n huidige of onlangse bron van die gas op die planeet aandui. Vulkaniese aktiwiteit, komeetimpakte en die teenwoordigheid van mikro-organismes wat metaan as 'n afvalproduk skep word onder moontlike bronne gereken. Dit is ook aangetoon dat metaan moontlik deur 'n nie-biologiese proses soos die vorming van [[serpentynsteen]] geproduseer kan word, wanneer dit plaasvind tussen water, koolstofdioksied en [[olivien]], 'n mineraal wat op Mars voorkom.<ref name="olivine">Christopher Oze en Mukul Sharma: ''Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars'', soos verskyn in die ''Geophysical Research Letters'' 32: L10203 (2005)</ref>
 
Tydens 'n pool se winter word dit deur voortdurende donkerte gedek: die oppervlak verkoel en 25-30% van die atmosfeer kondenseer tot lae koolstofdioksiedys (droë ys).<ref>J. T. Mellon, W. C. Feldman, T. H. Prettyman: [http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..169..324M ''The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars''], soos verskyn in ''Icarus''. 169:2, bls. 324-340 (2003). Verkry op 2007-02-26</ref> Wanneer die pole weer aan sonlig blootgestel word, [[sublimasie|sublimeer]] die koolstofdioksied, wat reuse winde veroorsaak wat vanaf die pole waai met snelhede tot 400&nbsp;km/h. Hierdie seisoenale gebeurtenisse vervoer groot hoeveelhede stof en waterdamp, wat aanleiding gee tot ryp en groot cirruswolke wat aan die Aarde s'n herinner. Wolke van waterys is deur die ''Opportunity''-swerwer in 2004 afgeneem.<ref name="clouds">Nasa, 13 Des. 2004: [http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html ''Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds'']. Verkry op 2006-03-17.</ref>
 
== Mane ==
:''Hoofartikel: [[Mars se natuurlike satelliete]]''
[[Lêer:Phobos deimos diff rotated.jpg|links|duimnael|220px|Phobos (links) en Deimos (regs)]]
 
Aangesien Phobos vinniger om Mars wentel as wat die planeet self wentel, is getykragte stadig maar seker besig om Phobos se omwentelingsradius te verkort. In ongeveer 50 miljoen jaar sal die maan óf teen Mars se oppervlak bots, óf uitmekaargeskeur word en 'n ringstruktuur om die planeet vorm.<ref name="phobos.html" />
 
Dit is nie bekend hoe of wanneer Mars sy twee mane gevang het nie. Beide het 'n ronde wentelbaan (hulle wenteleksentrisiteit is dus 0), naby aan die ewenaar, wat opsigself baie ongewoon is vir gevange voorwerpe. Phobos se onstabiele wentelbaan dui op 'n relatief onlangse vangs. Daar is nie 'n meganisme (sover bekend) wat 'n luglose Mars sou toelaat om 'n enkele asteroïde vas te vang nie, dus is dit waarskynlik dat 'n derde liggaam betrokke was. Buite die asteroïdegordel is asteroïdes so groot soos Phobos en Deimos egter skaars en tweelinge nog skaarser.<ref>cott Ellis, [http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html ''Geological History: Moons of Mars'']. Verkry op 2007-08-02.</ref>
 
== Lewe ==
[[Lêer:Mars Viking 11h016.png|duimnael|regs|230px|Die landingsterrein van ''Viking 1'']]
 
Die eerste suksesvolle verbyvlug na Mars was NASA se ''Mariner 4'', wat in 1964 gelanseer is. Die eerste suksesvolle voorwerpe om op die oppervlak te land, was twee Sowjetse sondes, ''Mars 2'' en ''Mars 3'', wat in 1971 gelanseer is, maar beide het kontak binne sekondes van hul landing verloor. NASA het in 1975 hulle ''Viking''-program geloods, wat bestaan het uit twee wenteltuie wat elk met 'n landingstuig voorsien is. Beide landingstuie het in 1976 suksesvol geland en die landingstuig ''Viking 1'' was vir 6 jaar in werking en [[Viking 2]] vir 3 jaar. Die twee landingstuie het die eerste kleurbeelde van Mars teruggestuur<ref>[http://burro.astr.cwru.edu/stu/20th_far_mars.html title=''Journey through the galaxy: Other Mars Missions'']. Verkry op 2006-06-13.</ref> en hulle het die oppervlak so goed gekarteer dat die beelde selfs vandag nog soms gebruik word. Die Sowjetse sondes ''Phobos 1'' en ''Phobos 2'' is in 1988 na Mars gestuur om die planeet en sy twee mane te bestudeer. ''Phobos 1'' het kontak verloor onderweg na Mars; ''Phobos 2'' het daarin geslaag om Mars en Phobos af te neem, maar het misluk net voordat dit twee landingstuie sou vrystel wat bedoel was om op Phobos se oppervlak te land.
 
Na die 1992-mislukking van die ''Mars Observer''-wenteltuig, het NASA die ''Mars Global Surveyor'' in 1996 gelanseer. Die missie was 'n volslae sukses en het vroeg in 2001 sy primêre karteringsmissie voltooi. In November 2006, tydens die sonde se derde uitgebreide program, is kontak verloor, wat 'n einde aan 10 werkende jare in die ruimte gebring het. Slegs 'n maand na die lansering van die ''Mars Global Surveyor'', het NASA ook die ''Mars Pathfinder'' gelanseer, wat 'n robotverkenningstuig, die ''Sojourner''-swerwer, gedra het. Die ''Sojourner'' het suksesvol geland in die Ares Vallis op Mars. Die missie self was ook 'n sukses en het baie publisiteit ontvang, deels te danke aan die skouspelagtige beelde wat na die Aarde terug gestuur is.<ref>CNN – Destination Mars: [http://www.cnn.com/TECH/9706/pathfinder/surveyor/ ''Mars Global Surveyor'']. Verkry op 2006-06-13.</ref>
NASA het ook in 2003 hulle tweelingswerwers as deel van hulle ''Mars Exporation Rover Mission'' gelanseer: die ''Spirit''-swerwer (MER-A) en die ''Opportunity''-swerwer (MER-B). Altwee missies het suksesvolle landings gehad in Januarie 2004 en het hulle doelteikens behaal of oortref. Onder die merkwaardigste wetenskaplike data wat teruggestuur is, was oortuigende bewys dat vloeibare water een of ander tyd in die verlede by beide landingsterreine bestaan het. Stofwarrels en windstorms het met tye die swerwers se sonpanele skoongemaak en sodoende hulle leeftyd uitgerek.<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/science/ ''Mars Exploration Rovers''], by die webwerf van NASA se MER-program. Verkry op 2006-06-13.</ref>
 
Op [[12 Augustus]] [[2005]] het NASA die ''Mars Reconnaissance Orbiter''-sonde na die planeet gelanseer. Die tuig het op [[10 Maart]] [[2006]] wenteling om die planeet bereik, vanwaar hy 'n twee-jaar opname sal maak. Die MOR sal die terrein en weerspatrone van Mars karteer, om sodoende geskikte landingsterreine vir toekomstige missies te vind. Hy bevat ook 'n verbeterde telekommunikasieskakel na die Aarde, met meer bandwydte as al die vorige missies saam. Wetenskaplikes het op 3 Maart 2008 aangekondig dat die wenteltuig ook die eerste foto van 'n reeks aktiewe lawine's<!---"lawine" is moontlik meer korrek as "sneeustorting" in hierdie geval---> naby die planeet se noordpool afgeneem het.<ref>CNN: [http://edition.cnn.com/2008/TECH/space/03/03/mars.avalanche.ap/index.html ''Photo shows avalanche on Mars'']. Verkry op 2008-03-04.</ref>
 
[[Lêer:Descent of Phoenix with a crater in the background taken by Mars Reconnaissance Orbiter.jpg|duimnael|275px|Die ''Mars Reconnaissance Orbiter'' het hierdie foto van die ''Phoenix'' geneem soos dit na die oppervlak van Mars daal. Alhoewel dit lyk asof dit in die krater land, is dit egter 20&nbsp;km vóór die krater. Dit is die eerste keer dat 'n ruimtetuig 'n ander afneem tydens sy landing op Mars.]]
 
Een van die onlangsste missie na Mars (die vlugtige verbyvlug van die ''Dawn''-ruimtetuig op pad na Ceres uitgesluit), is NASA se ''Phoenix'', wat op [[4 Augustus]] [[2007]] gelanseer is en op [[25 Mei]] [[2008]] op die noordelike poolstreek van Mars geland het.<ref>[http://phoenix.lpl.arizona.edu/05_25_pr.php ''Mars Pulls Phoenix In''], by die webwerf van die ''University of Arizona ''. Verkry op 2008-5-25.</ref> Die landingstuig het 'n robotarm wat oor afstande van 2,5&nbsp;m kan strek en daartoe in staat is om in die grond op Mars te grawe. Die area waarin die landingstuig homself bevind het 'n 80% kans dat daar ys minder as 30&nbsp;cm onder die oppervlak sal wees. Die ''Phoenix'' het ook 'n mikroskopiese kamera wat 'n skeidingsvermoë van tot een duisende van die breedte van 'n menslike haar het.<ref>NASA: [http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/phoenix_water.html ''Phoenix: The Search for Water'']. Verkry op 2007-03-03.</ref>
 
NASA het op 31 Julie 2008 aangekondig dat die Phoenix-landingstuig water in 'n klein, bevrore grondmonster ontdek het.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html ''NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended'']. Besoek op 1 Augustus 2008.</ref>
 
Op 26 November 2011 het NASA die [[Curiosity-verkenningstuig]] na Mars gestuur wat op 6 Augustus 2012 by die Gale-krater op Mars geland het.<ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/ Mars Science Laboratory Curiosity Rover]</ref> Die vier doelwitte van die verkenningstog is:
Die ''Phoenix'' sal in 2009 gevolg word deur die ''Mars Science Laboratory'': 'n groter, vinniger (90&nbsp;m/uur) weergawe van die twee verkenningswerwers. Eksperimente sluit in 'n laser wat chemiese monsters vanaf 13&nbsp;m kan neem, om sodoende die samestelling van rotse vas te stel.<ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/overview/ ''Mars Science Laboratory''], by NASA se MSL-webwerf. Verkry op 2007-03-03.</ref>
 
Die gesamentlike Russiese en Sjinese ''Fobos-Grunt''-missie, wat monsters vanaf Phobos sal terugbring, is beplan vir 'n 2009-lansering. Die ESA beplan om in 2012 hulle eerste swerwer na Mars te lanseer, die ''Exomars''-swerwer sal daartoe in staat wees om 2&nbsp;m diep in die grond te boor, op soek na organiese molekules.<ref>ESA: [http://www.esa.int/SPECIALS/Aurora/SEM1NVZKQAD_0.html/ ''ExoMars'']. Verkry op 2007-03-03.</ref><ref>Paul Rincon, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6133712.stm ''European Mars launch pushed back'']. 10 November 2006. Verkry op 2006-10-10.</ref>
 
Die Fins-Russiese ''MetNet''-missie beplan om 'n aantal klein landingstuie na Mars te stuur om 'n wye oppervlaknetwerk te stig wat die planeet se atmosferiese struktuur, fisika en meteorologie sal bestudeer.<ref>[http://www.ava.fmi.fi/metnet-portal/?sivu=mainpage ''MetNet Mars Mission''<!-- Bot generated title -->]</ref> As 'n voorloper vir die missie sal een of twee landingstuie moontlik tussen 2009 en 2011 gelanseer word. Dit is moontlik dat hulle deur die ''Fobos-Grunt''-tuig ge-abba kan word.<ref>[http://www.ava.fmi.fi/metnet-portal/precursor/?sivu=pmd ''MetNet Mars Precursor Mission''<!-- Bot generated title -->]</ref> Ander lanserings sal tot in 2019 plaasvind.
President [[George W. Bush]] het in 2004 aangekondig dat die Verenigde State bemande missies na Mars geïdentifiseer het as 'n langtermyn doel van hul beleid aangaande ruimteverkenning.<ref>Robert Britt [http://web.archive.org/web/20040202191037/http://www.space.com/news/bush_plan_faq_040115.html#whenmars ''When do we get to Mars?''], by die Webwerf van Space.com. Verkry op 2006-06-1.</ref> NASA en 'n vervaardiger van ruimtetuie, Lockheed Martin, het reeds begin met die ''Orion''-ruimteskip. Die doel van die ''Orion'' is 'n bemande tog na die Aarde sa maan teen 2020, as 'n stap nader aan bemande missies na Mars.
 
Die ESA het die hoop uitgespreek om bemande landings tussen 2030 en 2035 uit te voer.<ref>ESA: [http://www.esa.int/SPECIALS/Aurora/ESAONKTHN6D_0.html ''Liftoff for Aurora: Europe’s first steps to Mars, the Moon and beyond''], 11 Oktober 2002. Verkry op 2007-03-03.</ref> Dit sal voorafgegaan word deur toenemend groter sondes, beginnende met die lansering van die ''ExoMars''.
 
NASA-administrateur Michael D. Griffin het op 28 September 2007 aangekondig dat NASA mik om 'n man teen 2037 op Mars te hê: in 2057 "behoort ons 20 jaar van die mens op Mars te vier".<ref>[http://news.yahoo.com/s/afp/20070924/ts_alt_afp/spaceconferenceindiausmars_070924135921 ''NASA aims to put man on Mars by 2037'']. Yahoo.com.</ref>
Danksy Mars se dramatiese rooi kleur en vroeë spekulasies oor die oppervlaktoestande wat moontlik intelligente lewe kan ondersteun, is die planeet dikwels uitgebeeld in fiksie.
 
[[Lêer:War-of-the-worlds-tripod.jpg|links|duimnael|200px|'n Buiteruimse driepoot – 'n illustrasie uit 'n 1906 Franse weergawe van H.G. Wells se ''The War of the Worlds"''.]]
 
Die planeet kom dikwels voor in wetenskapfiksie, die bekendste voorbeeld is waarskynlik [[H. G. Wells]] se ''[[The War of the Worlds]]'' (1898). Wells se verhaal bevat Marsbewoners wat hulle sterwende planeet wil ontsnap deur die Aarde in te neem. 'n Radioweergawe van die verhaal is op [[30 Oktober]] [[1938]] in die [[V.S.A]] in die vorm van 'n regstreekse nuusuitsending uitgesaai; baie luisteraars het dit vir werklikheid aangeneem en uit hulle huise gevlug.<ref>[http://web.archive.org/web/20070513062424/http://members.aol.com/jeff1070/wotw.html ''Radio's War of the Worlds Broadcast (1938)'']. Verkry op 2007-03-01.</ref>