Maak hoofkeuseskerm oop

Wysigings

50 grepe verwyder, 4 jaar gelede
geen wysigingsopsomming nie
 
[[Lêer:Chichen Itza 3.jpg|duimnael|links|Die [[Maya]]-stad [[Chichén Itzá]] op die [[Yucatan]]-[[skiereiland]]]]
Tydens die Voor-Colombiaanse tydperk, voor die aankoms van die [[Europa|Europeërs]] in die gebied van die huidige Meksiko, het verskeie belangrike beskawings soos die [[Olmeke]], [[Mixteke]], [[Tolteke]], [[Teotihuacán]]e, [[Zapoteke]], [[Maya]], [[Tlaxcalteke]] en [[Asteke]] hier bestaan. Teen [[1521]] het die [[Spaanse Ryk]] met die [[Spaanse verowering van die Asteekse Ryk|verowering]] en kolonisasie van die gebied vanuit hul basis in [[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]] begin en die [[Nieu-Spanje|Vise-Koninkryk Nieu-Spanje]] gestig. Met die onafhanklikheidsverklaring van Spanje op [[16 September]] [[1810]] het die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|onafhanklikheidsoorlog]] begin, op [[27 September]] [[1821]] het Meksiko sy onafhanklikheid verkry en op [[28 Desember]] [[1836]] is dit deur Spanje erken. Ná die onafhanklikheidsoorlog het Meksiko sy eerste grondwet op [[4 Oktober]] [[1824]] bekragtig en die huidige grondwet is tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] (1910–1920) op [[5 Februarie]] [[1917]] aangeneemaanvaar. Die oppervlakte van Meksiko is gedurende die [[19de eeu]] met die onafhanklikheidsverklaring van die [[Sentraal-Amerika]]anse lande en ná oorloë teen die Verenigde State van Amerika meer as gehalveer.
 
Die Verenigde Meksikaanse State is ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met ’n presidensiële stelsel en ’n tweekamerparlement, die kongres van die Unie (''Congreso de la Unión''), wat uit die senaat van die republiek (''Senado de la República'') en die huis van afgevaardigdes (''Cámara de Diputados'') bestaan. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Meksikostad]], wat nie deel uitmaak van een van die [[Deelstate van Meksiko|31 deelstate]] nie, maar in die federale distrik (''Distrito Federal'') geleë is.
[[Lêer:Acta Independencia Mexico 1821.jpg|duimnael|links|Die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1821]]
[[Lêer:CodexMendoza01.jpg|duimnael|Afbeelding van Meksiko-Tenochtitlan uit die ''Codex Mendoza'', 15de eeu]]
Nadat Nieu-Spanje in 1821 sy onafhanklikheid van Spanje gekryverkry het, is besluit om die land na sy hoofstad Meksikostad, wat in 1524 op die ruïnes van die Asteekse hoofstad Meksiko-Tenochtitlan (Nahuatl: ''Mēxihco Tenōchtitlan'') gestig is, te vernoem. Die naam is afgelei uit die Asteekse taal Nahuatl, maar die oorspronklike betekenis daarvan is onbekend.
 
''Mēxihco'' was die Nahuatl-term vir die hartland van die Asteekse Ryk,<ref name="Bright2004">{{en}} {{cite book|author=William Bright|title=Native American Placenames of the United States|url=http://books.google.com/books?id=5XfxzCm1qa4C&pg=PA281|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=978-0-8061-3598-4|page=281}}</ref> die Vallei van Meksiko, sy bevolking, die ''Mexica'' en die omliggende gebiede, wat later ’n deel van die land Meksiko geword het. Dit word in die algemeen beskou as ’n toponiem vir die Vallei, wat die primêre etnoniem vir die Asteekse Driebond geword het.
 
Die amptelike naam van die land is saam met die regeringsvorm verander. Tydens twee geleenthede (1821–1823 en 1863–1867) het die land bekend gestaan as ''Imperio Mexicano'' ("Meksikaanse Keiserryk"). Al drie federale grondwette (1824, 1857 en 1917, die huidige grondwet) het die naam ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") gebruik. Met die grondwet van 1824 het die land ’n federale republiek met die amptelike name ''Nación Mexicana'' ("Meksikaanse Nasie") en ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") geword.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_|title=Constitución federal de los Estados Unidos mexicanos (1824)|accessdate=30 April 2015}}</ref> In die grondwette van 1836 en 1857 is die amptelike naam ná ''República Mexicana'' ("Meksikaanse Republiek") verkort, maar vir amptelike tekstegeskrifte het steeds die langnaam gebruikliksteeds in gebruik gebly.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm|title=Leyes Constitucionales de 1836|publisher=Cervantes Virtual|accessdate=30 April 2015}}</ref><ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica57.pdf|title=Constitución Federal de los Estados Unidos Mexicanos (1857)|accessdate=30 April 2015}}</ref> Met die huidige grondwet van 1917 is weer die langnaam "Verenigde Meksikaanse State" weer ingevoer.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica1917.pdf|title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (1917)|accessdate=30 April 2015}}</ref>
 
== Geskiedenis ==
 
<!-- :''Hoofartikel: [[Geskiedenis van Meksiko]].'' -->
=== Vroeë geskiedenis ===
:''Hoofartikel: [[Meso-Amerika]].''
[[Lêer:TenochtitlanModel.JPG|duimnael|links|’n Model van die [[Asteke|Asteekse]] hoofstad [[Tenochtitlan]] waar [[Meksikostad]] tans geleë is]]
[[Lêer:Mexico's Territorial Evolution.png|duimnael|Territoriale ontwikkeling van Meksiko sedert die Onafhanklikheid van 1821]]
Die eerste spore van menslike vestigings is in die Vallei van Meksiko gevind en is meer as 23&nbsp;000 jaar oud. In die vroeë tyd is [[mielie]]s en [[Boontjie|bone]] gekweek en omstreeks 7&nbsp;000 v.C. is die eerste nedersettings gestig. 1500 v.C. is die stad Tlatilco gestig, wat eers in die 4de eeu n.C. weer verlaatontruim is.
 
Komplekse kulture het tussen 900 en 300 v.C. ontstaan en tussen 100 en 900 n.C. het die Meso-Amerikaanse beskawings soos Asteke, Maya, Mixteke, Olmeke, Tlaxcalteke en Tolteke ontstaan. Tydens die vroeë post-klassieke tydperk het die Tolteke Sentraal-Meksiko en die Mixteke [[Oaxaca]] oorheers, en die laagland Maya-gebied het belangrikste sentrums in [[Calakmul]], [[Chichén Itzá]], [[Mayapán]], [[Palenque]] en [[Uxmal]] gehad. Omstreeks 1500 het die Asteke in die gebied van die huidige Meksiko beheersgeheers.
 
Meksiko het daarmee ’n lang geskiedenis terwyl die Asteke en Maya tel onder die Amerikaanse hoogkulture van die [[Middeleeue]] in [[Meso-Amerika]] tel. Die sentrum van die Asteke was Tenochtitlan op die gebied van die huidige hoofstad Meksikostad en die sentrum van die Maya was Chichén Itzá op die [[Yucatan|Yucataanse]] [[skiereiland]]. Die meeste kennis oor die geskiedenis van die Asteke en Maya is aan verskeie ''codices'' ontleen.
 
=== Die Spaanse koloniale bewind ===
[[Lêer:Viceroyalty of the New Spain 1800 (without Philippines).png|duimnael|links|Kaart van Nieu-Spanje in 1800]]
[[Lêer:Viceroyalty of the New Spain 1819 (without Philippines).png|duimnael|Kaart van Nieu-Spanje in 1819]]
Met die [[Ontdekking van die Amerikas]] deur [[Christophorus Columbus]] op [[12 Oktober]] [[1492]] het die Europese verowering van die twee kontinente begin. In die jare [[1517]] en [[1518]] het eerste Spaanse ekspedisies onder [[Francisco Hernández de Córdoba]] en [[Juan de Grijalva]] die Yucataanse skiereiland bereik. Die nuut-"ontdekte" beskawings en die rykdom aan [[goud]]-voorwerpe het die ''tierra firme'', die vasteland, vir die Spanjaarde aanloklik gemaak.
 
Tussen [[1519]] en 1521 het [[Hernán Cortés]] die Asteekse Ryk met behulp van talle inheemse bondgenote vernietig, die gebied vir [[Spanje]] verower en Nieu-Spanje gestig. Gelyktydig het [[Francisco de Montejo]] die [[Spaanse verowering van Yucatan|Yucatan-skiereiland]] en [[Pedro de Alvarado]] Guatemala verower en die laaste Maya-stede vernietig. Die kolonie was weens sy goud- en [[silwer]]-rykdom onder die belangrikste oorsese besittings van Spanje. Oor die volgende drie eeue het die Spanjaarde en hul sendelinge die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die [[Spaans|Spaanse taal]] in Meksiko gevestig.
 
=== Vanaf Onafhanklikheid tot Rewolusie ===
[[Lêer:Political divisions of Mexico 1824 (location map scheme).svg|duimnael|Die Republiek van Meksiko in 1824]]
[[Lêer:Iturbide Emperador by Josephus Arias Huerta.jpg|duimnael|links|upright|[[Agustín de Iturbide]] het Meksiko tussen 1821 en 1822 as regent en vanaf 1822 tot 1823 as keiser Augustin I regeer]]
Ná die voorbeelde van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring]] tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] op [[4 Julie]] [[1776]] en die [[Franse Rewolusie]] op [[14 Julie]] [[1789]], het die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring op 16 September 1810 die Onafhanklikheidsoorlog teen die Spaanse heerskappy begin, terwyl Spanje deur die [[Napoleontiese Oorloë|Franse besetting]] (1808–1814) onder [[Napoleon Bonaparte]] verswak is. Op 27 September 1821 het Meksiko onafhanklik geword en die [[Eerste Meksikaanse Keiserryk]] (1821–1823) is onder [[Agustín de Iturbide]] is gestig, terwyl Spanje tot [[1829]] gepoog het om Meksiko te herower. Eers op 28 Desember 1836Spanje het Spanje die onafhanklikheid van Meksiko eers op 28 Desember 1836 amptelik erken.
 
Ná die Rewolusie op [[19 Maart]] [[1823]] het Meksiko ’n republiek geword, terwyl ook die Sentraal-Amerikaanse lande [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]] en [[Nicaragua]] ook hul onafhanklikheid verklaar en op [[1 Julie]] 1823 die [[Federale Republiek van Sentraal-Amerika]] op [[1 Julie]] 1823 gestig het, wat reeds op [[31 Mei]] [[1838]] weer ontbind is. [[Chiapas]] is op [[14 September]] 1824 deur Meksiko geannekseer, gevolg deur Soconusco in [[1842]] en [[Sonora]] op [[8 Mei]] [[1854]].
 
[[Lêer:Wpdms republic of texas.svg|duimnael|Die [[Republiek van Texas]] met geëiste gebiede]]
In [[1835]] het die Verenigde State pogings onderneem om Texas en Kalifornië van Meksiko te verkry. Op [[2 Oktober]] [[1835]] het die [[Texaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, wat op [[21 April]] [[1836]] met die onafhanklikheid van die [[Republiek van Texas]], wat op [[2 Maart]] 1836 gestig is, geëindig het. Tydens die [[‎Koekoorlog]] vanaf [[16 April]] [[1838]] tot [[9 Maart]] [[1839]] het Frankryk om ’n kompensasie vir ’n Franse bakkery, wat deur Meksikaanse beamptes verwoes is, geveg. Ná sentralisering van die regering is op [[17 Januarie]] [[1840]] die [[Republiek van die Rio Grande]] gestig, wat reeds op [[6 November]] [[1840]] geannekseer is. ’n Kort tyd later is op [[16 Maart]] [[1841]] die [[Republiek van Yucatán]] gestig, wat ná die uitbreek van die [[Kasteoorlog]] deur die inheemse Maya-bevolking in [[1847]], militêre steun van Meksiko gesoek en ná die toestemming weer aanby Meksiko aangesluit het. EersMeksiko sou eers op [[22 Januarie]] [[1901]] sou Meksiko die hele Yucatan-skiereiland terugwen.
 
[[Lêer:Mexican Cession.png|duimnael|links|Die Meksikaanse sessie van 1848 volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] ná die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]]]]
 
[[Lêer:Gadsden Purchase Cities ZP.svg|duimnael|Kaart van die Gadsden-aankoop deur die VSA in 1853]]
Gadsden, ’n gebied suid van die [[Gilarivier]] wat vir ’n beplande, maar nie -geboude spoorwegverbinding benodig is, is op [[30 Desember]] [[1853]] vir 10 miljoen [[Amerikaanse dollar|VS-dollar]] (sowat $260 miljoen in 2010) aan die VSA verkoop. Die gebied maak deel uit van die huidige suidelike [[VSA-deelstaat|VSA-deelstate]] Arizona en Nieu-Meksiko.
 
[[Lêer:Maximilian by Winterhalter extrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Maksimiliaan I van Meksiko|Ferdinand Maximilian Joseph Maria van Oostenryk]] het Meksiko tussen 1864 en 1867 as keiser Maksimiliaan I regeer]]
Tydens die [[Hervormingsoorlog]] is op [[5 Februarie]] [[1857]] ’n liberale grondwet vir Meksiko uitgereik wat die invloed van die Rooms-Katolieke Kerk beperk het, waarteen konserwatiewe kragte gestry het. In die winter [[1861]]/[[1862|62]] het Meksiko in ’n skuldkrisis beland wat tot die besetting van dele van die golfkus deur Frankryk, Spanje en die [[Verenigde Koninkryk]] gelei het. Op [[1 Desember]] [[1861]] het die [[Franse intervensie in Meksiko|Franse intervensie]] onder keiser [[Napoleon III van Frankryk]] begin en die [[Tweede Meksikaanse Keiserryk]] (1864–1867) met die Oostenrykse aartshertog [[Maksimiliaan I van Meksiko|Maksimiliaan I]] van [[Habsburg]] as keiser is gestig. Die Republikeine onder [[Benito Juárez]] het na [[Monterrey]] gevlug. Ná die uitsetting van Franse soldate deur die Verenigde State en die teregstelling van Maksimiliaan I is die Tweede Republiek in [[1867]] die Tweede Republiek uitgeroep, nadat Benito Juárez op [[15 Julie]] 1867 Meksikostad betreebevry het.
 
[[Lêer:CarteLocal.png|duimnael|Ligging van die [[Clipperton]]-eiland voor die kus van Meksiko]]
67 056

wysigings