Verskil tussen weergawes van "Fins"

9 grepe bygevoeg ,  4 jaar gelede
Opruim
k (spelling)
(Opruim)
|rang=
|skrif=[[Latynse alfabet]] ([[Finse alfabet|Finse variant]])
|fam1=[[Oeraalse tale|Oeraals]]
|fam2=[[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegries]]
|fam3=[[Fins-Permiese tale|Fins-Permies]]
Blou: Amptelike taal<br />
Donker groen: Deur minderheid gepraat
</centersmall></smallcenter>
}}
 
Fins behoort tot die [[Fins-Oegriese tale]] in die [[Oeraalse tale|Oeraalse taalfamilie]]. Terwyl die meeste tale wat in Europa gepraat word tot die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]] behoort, sluit die Fins-Oegriese tale benewens Fins slegs die [[Estnies]]e, [[Samies]]e en die [[Hongaars]]e tale in, sowel as 'n aantal tale wat in die Europese deel van [[Rusland]] en in Noord-Siberië gepraat word.
 
Die verwantskap tussen die lede van die onderskeie tale wat aan die familie behoort kan dikwels aan die taalstruktuur waargeneem word terwyl die woordeskat dikwels weinig ooreenkoms toon, buiten die telwoorde van een tot ses (vanaf sewe is alle telwoorde aan ander taalfamilies ontleen)<ref>Wendt, Heinz F. (red.): ''Das Fischer Lexikon - Sprachen''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 1977, bl. 92-93</ref> en 'n aantal begrippe uit die basiese woordeskat. So is die oervorme van Fins en Hongaars reeds etlike duisende jare geskei en is die verwantskap geensins nader as tussen Indo-Europese tale soos [[Duits]] en Persies nie.
 
{| class="wikitable"
! class="hintergrundfarbe6" | Fins
! class="hintergrundfarbe6" | Estnies
 
=== Ontwikkeling van 'n skryftaal ===
[[Lêer:Abckiria.jpg|thumbduimnael|''Abckiria'', die oudste geskrewe werk in die Finse taal]]
 
In die [[Middeleeue]] het Finland deel gevorm van Katolieke [[Swede]]. Fins was 'n spreektaal, die saketaal was as gevolg van die invloed van die [[Hanse]]verbond [[Nederduits|Middelnederduits]], die taal van administrasie was [[Sweeds]], en godsdiensaktiwiteit is in [[Latyn]] bedryf, wat Finne met weinig geleentheid gelaat het om hulle moedertaal te gebruik behalwe in hulle daaglikse take.
Fins het 'n byna volkome fonetiese ortografie, d.i. die afbeelding van [[foneem|foneme]] (klanke) en [[grafeem|grafeme]] (letters) is eenduidig. Leenwoorde word konsekwent volgens die Finse ortografie aangepas (byvoorbeeld: ''filosofia'' "Filosofie"). Die uitspraak van letters in Fins word hieronder met Afrikaans vergelyk:
 
{| class="wikitable"
! class="hintergrundfarbe6" | Letter
! class="hintergrundfarbe6" | Klankwaarde
|}
 
Fins is met slegs 14 konsonantfoneme 'n konsonantarm taal. In 'n Finse teks kom daar vir elke 100 vokale gemiddeld 96 konsonante voor (Ter vergelyking: in [[Duits]] is die ekwivalent 177).<ref>Lauri Hakulinen: ''Suomen kielen rakenne ja kehitys.'' Helsinki 1941.</ref>.
 
Daar is geen kontras tussen [[stemhebbend]]e en [[stemloos|stemlose]] klanke in Fins nie. Die klank [<nowiki>[</nowiki>[[Stemhebbende alveolêre eksplosief|{{IPA-Text|d}}]]<nowiki>]</nowiki>] neem as die enigste stemhebbende [[eksplosief]] 'n besondere rol in die Finse klankleer. Dit kom by eg Finse woorde slegs in [[Inlaut]] as swak letter [<nowiki>[</nowiki>[[Stemlose alveolêre eksplosief|{{IPA-Text|t}}]]<nowiki>]</nowiki>] voor. Histories gaan dit na die [[frikatief]] [<nowiki>[</nowiki>[[Stemhebbende dentale frikatief|{{IPA-Text|ð}}]]<nowiki>]</nowiki>] terug, wat as ''d'' of ''dh'' geskryf word. As die klank [{{IPA-Text|ð}}] nie meer uitgespreek word nie, behou 'n mens die skryf van ''d'' en spreek mens, veral volgens die Sweedse voorbeeld, [{{IPA-Text|d}}] uit. Die klank [{{IPA-Text|d}}] kom in geen Finse dialek voor nie, daar het die oorspronklike klank verdwyn of het dit in [<nowiki>[</nowiki>[[Stemhebbende alveolêre triller|{{IPA-Text|r}}]]<nowiki>]</nowiki>], [<nowiki>[</nowiki>[[Stemhebbende laterale alveolêre approksimant|{{IPA-Text|l}}]]<nowiki>]</nowiki>] of [<nowiki>[</nowiki>[[Stemhebbende palatale approksimant|{{IPA-Text|j}}]]<nowiki>]</nowiki>] ontwikkel. Tydens die Finse taalstryd in die 19de en 20ste eeu was daar 'n gevoel dat die letter ''d'' nie Fins was nie en is dit in baie gevalle met ''t'' vervang. Die gedagteskool het egter nie op die lange duur geslaag nie.
 
In tradisionele Finse woorde kan daar geen konsonantverbindinge by die begin van die woord staan nie. Ouer leenwoorde is aangepas indien nodig: By hierdie woorde is slegs die laaste konsonant van die verbinding behou.
=== Woordbou ===
Fins is 'n agglutinerende taal. Dit beteken dat die verhouding tussen woorde met verbuigingsagtervoegsels of woorduitgange uitgedruk word. Baie grammatikale funksies wat in Afrikaans, soos in die meeste [[Indo-Europese tale]], analities deur enkele woorde aangedui word, word in Fins sinteties deur verbuigingsagtervoegsels uitgedruk. 'n Enkele woord kan dus, deur 'n aantal uitgange uitgebrei, 'n magdom betekenisse oordra. 'n Voorbeeld is die woord ''taloissanikinko'', wat van die basisvorm ''talo'' (huis) afgelei is en "ook in my huise?" beteken. Die woord kan as volg afgebreek word:
{| class="wikitable"
| talo
| -i
 
[[Lêer:FinnischesSchild.jpg|duimnael|regs|Voorbeeld vir 'n partisipiële samestelling]]
Ook met betrekking tot [[sintaksis]] word Finse woorde sinteties geskakel, d.w.s. Afrikaanse [[bysin]]ne word baie keer voorgestel deur kompakte partisipiële of infinitiefkonstruksies wat as "bysinekwivalente" (Fins: ''lauseenvastikkeet'')<ref name=Satzentsprechungen /> bekend staan. Voorbeeldsgewys beteken die vier woorde op die foto langsaan: 1. Die parkering; 2. slegs; 3. 'n/die plek; 4. vir bespreek het – oftewel: "Parkering slegs vir diegene wat 'n plek bespreek het".
 
Fins het egter tipologies in verskeie opsigte nader aan die Indo-Europese tale beweeg. So kan die bysinekwivalente deur voegwoordelike bysinne uitgedruk word. Tot 'n mate in teenstelling met [[Hongaars]] of meeste ander agglutinerende tale neem die attributiewe byvoeglike naamwoord in Fins dieselfde uitgang as die selfstandige naamwoord wat daarby hoort (vergelyk Hongaars ''nagy ház'' "groot huis" – ''nagy házakban'' "in groot huise" met Fins ''iso talo'' – ''isoissa taloissa''). Verder is die voorkeurwoordorde in Fins soos in meeste Indo-Europese tale onderwerp-werkwoord-voorwerp en nie onderwerp-voorwerp-werkwoord soos in meeste agglutinerende tale nie. Finse is dus nie 'n suiwer agglutinierende taal nie.
|}
 
<sup>1)</sup> Die akkusatiewe vorm kom in die enkelvoud volgens sintaktiese posisie ooreen met die nominatief of die genetief; in die meervoud kom dit ooreen met die nominatief.<br />
<sup>2)</sup> Hierdie uitgange is onderworpe aan vokaalharmonie, d.w.s in stede van ''a'' kan 'n ''ä'' staan na gelang die klinkers wat in die stam voorkom.<br />
<sup>3)</sup> Verdubbeling van die voorafgaande klinker + n; eindig 'n woord op 'n dubbelklinker, 'n verdriedubbeling van die klinker word dus voorkom by eenlettergrepige woorde (''maa'' land, ''puu'' boom, hout) deur 'n ''h'' soos volg in te voeg: ''maahan'', ''puuhun''; by meerlettergrepige woordeword die lettergreep ''-seen'' bygevoeg: ''Porvoo'' (plek in Finland), ''Porvooseen''<br />
<sup>4)</sup> Die komitatief verlang by selfstandige naamwoorde 'n besitlike uitgang.
 
| hulle huis
|}
<sup>1)</sup> Hierdie uitgange is onderworpe aan vokaalharmonie, d.w.s. in stede van ''a'' kan 'n ''ä'' staan.<br />
<sup>2)</sup> Verdubbeling van die voorafgaande vokaal + n. Hierdie variante kom by die deklinasie voor (voorbeeld [[Inessief]] ''hänen talossaan'' "in sy/haar huis").
 
| hulle praat
|}
<sup>1)</sup> Verdubbeling van die voorafgaande klinker tree net by kort klinkers in werking, nie by lang klinkers of diftonge nie.<br />
<sup>2)</sup> Hierdie uitgange is onderworpe aan vokaalharmonie, d.w.s. in plaas van ''a'' kan 'n ''ä'' staan.
 
! colspan="2" style="background:#cfcfcf;" | Ontkenning
|- style="background:#dfdfdf;" |
! Fins !! Afrikaans
|-
| (minä) en puhu || ek praat nie
 
Die ontkennende imperfektum word anders gevorm as die affirmatief, naamlik met ''ei'' en die bedrywende verlede deelwoord van die werkwoord. Die ontkennende perfektum en plusquamperfektum word deur die ontkenning van die hulpwerkwoord ''olla'' gevorm.
* ''puhuin'' (ek het gepraat - onvoltooid), ''puhuimme'' (ons het gepraat - onvoltooid) ens. – ''en puhunut'' (ek het nie gepraat nie - onvoltooid), ''emme puhuneet'' (ons het nie gepraat nie - onvoltooid) ens.
* ''olen puhunut'' (ek het gepraat), ''olemme puhuneet'' (ons het gepraat) ens. – ''en ole puhunut'' (ek het nie gepraat nie), ''emme ole puhuneet'' (ons het nie gepraat nie) ens.
* ''olin puhunut'' (ek het gepraat gehad), ''olimme puhuneet'' (ons het gepraat gehad) ens. – ''en ollut puhunut'' (ek het nie gepraat gehad nie), ''emme olleet puhuneet'' (ons het nie gepraat gehad nie) ens.
! Fins !! Letterlike Afrikaans !! Verduideliking
|-
| Koira puri miestä || Die hond het gebyt die man ||
|-
| Miestä puri koira || Die man het gebyt 'n hond ||
|-
| Miestä koira puri || Die man die hond het gebyt || Dit was die man wat die hond gebyt het (en niemand anders nie)
Daar bestaan in die Finse woordeskat ontlening uit duidelik onderskeibare tydperke. Historiese taalkundiges kan oeroue leenwoorde uitwys. So stam die Finse telwoord vir "100", ''sata'', waarskynlik af van 'n oervorm van Indo-Iranees<ref>Asko Parpola: ''[http://www.helsinki.fi/~aparpola/jis16-17.pdf The Nāsatyas, the Chariot and Proto-Aryan religion.]'' in: ''Journal of Indological Studies.'' 16–17.2004–2005, S. 39 (pdf).</ref> en is dit verwant aan die [[Sanskrit]]-woord ''śatam''. In die prehistoriese tyd, ongeveer 1000 v.C. het die voorvaders van die moderne Finne kontak met die [[Balte]], [[Germane]] en [[Slawe]] gehad, uit wie se tale talle woorde oorgeneem is. Die klankwaarde van hierdie ou leenwoorde is baie keer beter in Fins bewaar as in die taal van oorsprong. So is die Finse ''kuningas'' nog so te sê identies aan die [[Germaanse tale|Germaanse]] oervorm *''kuningaz'', terwyl die woord in hedendaagse Germaanse tale verder ontwikkel het ([[Afrikaans]]: ''koning'', [[Duits]] ''König'', [[Engels]] ''king'', [[Sweeds]] ''konung'' of ''kung'', ens.).
 
Die meeste van die leenwoorde in Fins kom egter uit [[Sweeds]]. Die huidige [[Finland]] het van die [[12de eeu]] tot [[1809]] aan die [[Swede|Sweedse Koninkryk]] behoort. Gedurende hierdie tydperk was die adelstand Sweeds. Baie leenwoorde is uit Sweeds in Fins opgeneem, byvoorbeeld: ''kuppi'' (Sweeds. ''kopp'' "koppie") of die weeksdae ''maanantai'', ''tiistai'' (Sweeds ''måndag'', ''tisdag'') ens. Ook leenvertalings soos die frase ''ole hyvä'' (soos Sweeds ''var så god'', letterlik "wees so goed") vir "asseblief" is algemeen. In die betreklilke kort tydperk waarin Finland aan [[Rusland]] behoort het, het [[Russies]] baie minder spore in die taal agtergelaat, veral omdat Russies nie die ampstaal was nie. Meer onlangs is leenwoorde ook uit [[Engels]] oorgeneem, hoewel minder as in tale soos Afrikaans of Duits.
 
== Taalvorme ==
'n Berig wat op [[10 April]] [[2008]] in die [[Oulu]] dagblad ''Kaleva'' verskyn het, word hieronder as voorbeeldteks verskaf<ref>[http://www.kaleva.fi/plus/juttu722308_page0.htm Kaleva.plus.pohjois-suomi: ''Siili heräsi turhan aikaisin Kajaanissa'']</ref> met die oorsponklike teks, fonetiese klankskrif, interlineêre vertaling en Afrikaanse vertaling:
 
* Sin 1:
{| class="wikitable" border="1"
| '''Fins''' || ''Turhan'' || ''aikaisin'' || ''talvihorroksesta'' || ''herännyt'' || ''siili'' || ''kierteli'' || ''kajaanilaisen''|| ''omakotitalon'' || ''pihamaalla'' || ''myöhään'' || ''keskiviikkoiltana.''
|-
|'''Foneties''' || [{{IPA|ˈturhɑn}} || {{IPA|ˈɑi̯kɑi̯sin}} || {{IPA|ˈtɑlviˌhɔrːɔksɛstɑ}} || {{IPA|ˈhɛrænːyt}} || {{IPA|ˈsiːli}} || {{IPA|ˈkiɛrtɛli}} || {{IPA|ˈkɑjɑːnilɑi̯sɛn}} || {{IPA|ˈɔmɑkɔtiˌtɑlɔn}} || {{IPA|ˈpihɑˌmɑːlːɑ}} || {{IPA|ˈmyœhæːn}} || {{IPA|ˈkɛskiviːkːɔˌiltɑnɑ}}]
|}
 
* Sin 2 en 3:
{| class="wikitable" border="1"
| '''Fins''' ||''Sen'' || ''jälkiä'' || ''näkyi'' || ''marjapensaiden'' || ''ympärillä.'' || ''Tuoreessa'' || ''lumessa'' || ''jälkiä'' || ''pystyi'' || ''seuraamaan.''
|-
|'''Foneties''' ||[{{IPA|ˈsɛn}} || {{IPA|ˈjælkiæ}} || {{IPA|ˈnækyi}} || {{IPA|ˈmɑrjɑˌpɛnsɑi̯dɛn}} || {{IPA|ˈympærilːæ}} || {{IPA|ˈtuɔrɛːsːɑ}} || {{IPA|ˈlumɛsːɑ}} || {{IPA|ˈjælkiæ}} || {{IPA|ˈpystyi̯}} || {{IPA|ˈsɛu̯rɑːmɑːn}}]
|-
| '''Interlineêre vertaling''' || Sy || spore (partitief) || was sigbaar || bessiebosse ([[genitief]]) || daarom. || Vars-in || sneeu-in || spore (Part.) || kon || volg.
|}
 
* Sin 4:
{| class="wikitable" border="1"
| '''Fins''' || ''Siili'' || ''pyrki'' || ''koiran'' || ''häkkiin,'' || ''josta'' || ''siilit'' || ''käyvät'' || ''usein'' || ''napsimassa'' || ''ruoan'' || ''muruja.''
|}
 
* Sin 5:
{| class="wikitable" border="1"
| '''Fins''' || ''Siili'' || ''nähtiin'' || ''viipottamassa'' || ''lehtikompostille'' || ''päin,'' || ''jonne'' || ''se'' || ''toivottavasti'' || ''meni'' || ''takaisin'' || ''nukkumaan.''