Maak hoofkeuseskerm oop

Wysigings

geen wysigingsopsomming nie
Die verandering in die aandeel blanke en nie-blanke kiesers, en veral die verwydering van die swart kiesers van die algemene kieserslys, het natuurlik die bruin mense bekommerd gemaak, maar genl. Hertzog het hulle deurentyd verseker dat ’n duidelik onderskeid getref moet word tussen hulle en die swart kiesers en dat hulle beskou moet word as heeltemal gelyk aan hul wit eweknieë. Hy het selfs aan die hand gedoen bruin mans in die ander provinsies moet ook stemreg gegee word en het sover gegaan as om in 1926 ’n wetsontwerp in dié verband in te dien. Sy houding jeens dié vraagstuk is ook ondersteun deur ’n regeringskommissie wat in 1937 verslag gedoen het. Toe die Verenigde Party-regering in 1936 besluit het om swart kiesers van die kieserslys te haal, het dit geen moeite ontsien nie om bruin kiesers te verseker dat, as hulle dié maatreël ondersteun het, hulle nooit sou hoef te vrees dat ’n soortgelyke soort verdrukking op hul stemreg toegepas sou word nie. Die latere eerste minister, dr. [[D.F. Malan]], het deurentyd die regte van die bruin kiesers ondersteun en op minstens een geleentheid selfs voorspraak gemaak dat die stemreg uitgebrei moes word na bruin vroue. Hy het prontuit gesê bruin kiesers moet, ten minste in Kaapland, dieselfde politieke regte as blankes geniet.<ref name="Hatch, John 1952">Hatch, John. 1952. The Dilemma of South Africa. London: Dennis Dobson Ltd.</ref>
 
Nog ’n vraag wat in verband met [[Kleurlingstemregvraagstuk|Kleurlingstemreg]] ter sprake gekom het, was óf die bepalinge van die [[Suid-Afrika-wet]] nog hoegenaamd gegeld het ná die [[Statuut van Westminster]] van 1931 en die Statuswet van 1934 alle Britse beheer oor die Unie se politiek verwyder het. Genl. Hertzog was oortuig daarvan dat dit wel nog gegeld het en dat “die beskerming van afdeling 152 nie weggeneem kan word nie”. Die latere minister van gesondheid, dr. A.J. Stals, het hom ondersteun: “Ek dink nie enigeen in dié Huis, of in die Unie, twyfel aan die morele plig van die Parlement en die volk om die grondbeginsel in ons Grondwet te eerbiedig nie.” Mnr. [[C.R. Swart]], later minister van Justisie en uiteindelik staatspresident, het genl. Hertzog gelyk gegee: “Ons voel die verskanste klousules is ’n saak van goedertrou en ek kan my nie voorstel dat enige regering hulle met ’n eenvoudige meerderheid sal verander nie.” Selfs die speaker, dr. [[E.G. Jansen]] wat minister van naturelleaangeleenthede geword het onder dr. Malan en later goewerneur-generaal, het in ’n goed oorwoë uitspraak gesê: “Nieteenstaande die bepalinge van die Statuut van Westminster is ek van mening dat as ons verlang om die verskanste klousules te verander of te herroep, dan moet ons eers die prosedure volg wat neergelê word in die [[Suid-Afrika-wet]].”
 
=== Malan verander sy standpunt ===
 
=== Havenga skaar hom by Malan ===
Die vernaamste struikelblok in die weg van die uitvoering van die Nasionale Party se verklaarde beleid tussen 1948 en 1950, was die teenstand van mnr. [[N.C. Havenga]] as leier van die [[Afrikanerparty]], maar in Oktober 1950, kort na die algemene verkiesing in [[Suidwes-Afrika]] en die dood van genl. Smuts, het Havenga sy opposisie in so ’n mate onttrek dat hy tot ’n vergelyk met Malan gekom het om die wetsontwerp in te dien wat die Kleurlingkiesers van die algemene kieserslys sou haal en vir hulle vier blanke verteenwoordigers in die [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]] en een in die Senaat sou gee. Voorsiening is in die wetsontwerp gemaak dat die getal verteenwoordigers vermeerder kon word, maar slegs mits daar geen verandering kom in die verhouding van bruin teenoor wit verteenwoordigers nie, dus 4:150. Met ander woorde, ’n bykomende bruin verteenwoordiger in die [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]] sou eers kon sitting inneem nadat ’n verdere 38 bykomende wit verteenwoordigers verkies is.
 
Ten einde die steun van die nominaal meer verligte [[Afrikanerparty]] te verseker, het die Nasionale Party sy oorspronklike plan ietwat gewysig. Baie Nasionaliste het gereken drie verteenwoordigers sou genoegsaam wees, dat dié lede nie toegelaat moes word om te stem oor vertrouenskwessies nie en dat swart verteenwoordiging afgeskaf moes word. Ondanks die geringe toegewings het die debat oor die Wetsontwerp op die Afsonderlike Kiesersverteenwoordiging in 1951 se parlementsitting dieper liggender emosie by alle Suid-Afrikaners laat ontvlam as enige wetsontwerp sedert die [[Suid-Afrika-wet]] van 1909.
Die Opposisie het kort na die wetsontwerp in Februarie 1951 ter tafel gelê is, die wettigheid van die parlementêre prosedure uitgedaag. Aan regeringskant was die argument dat die Unie-Parlement ’n soewereine liggaam was sedert die Statuut van Westminster van 1931 en die Statuswet van 1934. Die NP het aangevoer die Unie-Parlement kon enige wetgewing met ’n eenvoudige meerderheid aanvaar wat wetgewing wat deur die Britse Parlement aanvaar is, afgeskaf het. Die [[Suid-Afrika-wet]] was volgens hulle een van dié wette en kon met ’n gewone meerderheid verander of herroep word. Die regering was vas oortuig dat daar geen meer wetlike struikelblokke was nie en verder meer het hulle hulself oortuig dat bruin kiesers nie van enige substantiewe regte ontneem sou word nie. Die leier van die Opposisie, adv. [[J.G.N. Strauss]], het egter aangevoer die voorgestelde wetgewing doen afbreuk aan artikels 35 en 152 van die Suid-Afrika-wet. Hy het die speaker daarom versoek dat die prosedure wat gevolg sou word, moes ooreenstem met die bepalinge van die Suid-Afrika-wet.
 
Die minister van binnelandse, dr. [[Eben Dönges]], het geredeneer die wetsontwerp is nie onderworpe aan die bepalings vir verskanste klousules nie, en selfs al het dit, was die klousules nie meer van toepassing nie. Die Unie-Parlement het die onbeperkte reg gehad om oor sy eie prosedures te besluit. In April 1951 beslis die speaker, mnr. J.H. Conradie, nadat hy alle argumente oor die regs-, grondwetlike en parlementêre beginsels wat ter sake was, aangehoor het, dat die klousules nie meer gegeld het nie. Hy het veral staatgemaak op die beslissing van die appèlhof in 1937 dat, sedert die Statuut van Westminster aanvaar is, die Parlement die hoogste wetgewende liggaam in die Unie was en dat die hof nie die mag gehad het om te beslis oor die wetlikheid van ’n voorgestelde wet nie. Sy uitspraak is nie in die Parlement betwis nie en die regering het met die wetsontwerp voortgegaan volgens die gewone prosedure.
 
Daar was heftige teenkanting in elke stadium van die parlementêre prosedure. Dit is slegs aanvaar na die toepassing van die valbyl wat enige verdere debatvoering verbied het. Die goewerneur-generaal het die wet onderteken en dit het Wet No. 46 van 1951 geword. Die Opposisie en die bruin gemeenskap was geensins tevrede nie en was vasbeslote om die geldigheid van die wet in die Hooggeregshof te toets. Die metode wat die regering aangewend het, het tot wydverspreide kommer gelei en selfs verbitterdheid in sommige oorde. Baie mense het geglo, ongeag die meriete van die saak, is die gees van die Grondwet verontagsaam. ’n Gevoel van ongemak het posgevat, wat gou gelei het tot georganiseerde teenstand ook teen ander wetgewing.
 
=== Onenigheid in die VP ===
Tydens die parlementêre reses van October 1953 tot Januarie 1954 het die onenigheid in die VP verdiep. Vyf [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]]slede is uit die party gedwing en toe die Parlement hervat, het nog twee hulle by die vyf aangesluit. Hulle het onderneem om die regering te steun in die wetsontwerp op afsonderlike verteenwoordiging. Op 17 Mei is weer oor die wetsontwerp gestem en dié keer het die regering nege stemme gekort vir die tweederdemeerderheid. Eers tydens die parlementsitting van 1955 het die kleurlingstemreg weer ter sprake gekom. Die minister van justisie, mnr. C.R. Swart, kondig aan dat die appèlregters van ses tot 11 vermeerder sou word. Tydens die daaropvolgende debat erken Swart die vermeerderde getal regters hang nou saam met die debat oor Kleurlingstemreg. Enkele dae nadat die wetsontwerp oor die Appèlregters aanvaar is, stel die regering ’n maatreël voor dat die senaat ontbind word en hersaamgestel word. Hy sou wegdoen met die ou stelsel van proporsionele verteenwoordiging waarvolgens die hoër huis se lede bepaal is. Die getal senators sou vermeerder word van die huidige 48 tot 89. Die regering sou sodoende ’n totaal van 171 stemme hê tydens ’n gesamentlike sitting vergeleke met die Opposisie se 77 - ’n gerieflike meerderheid van twee derdes.
 
’n Storm het onmiddellik hieroor losgebars, selfs van Nasionaliste wat graag die bruin kiesers op ’n afsonderlike kieserslys wou plaas, maar wat nie saamgestem het met die metode nie. ’n Aantal Afrikaanse lektore van die [[Universiteit van Pretoria]] het in die openbaar beswaar gemaak enkele dae nadat die wetsontwerp op die vergrote Senaat in Mei 1955 bekend gemaak is. Hulle het beweer dit verontagsaam ’n basiese beginsels van parlementêre regering, dat dit ondemokraties is, ongrondwetlik en minderheidsregte verydel. Hulle het dit beskou as ’n kunsmatige poging deur die regering om ’n tweederdemeerderheid te kry terwyl hy in werklikheid op skaars die hefte van die kiesers se steun kon aanspraak maak. Die regeringspers het die beswaarmakers verguis. ''[[Die Burger]]'' het gesê geen regdenkende mens sou die Senaatwetsontwerp op sigself ondersteun nie, maar dat dit geregverdig was ten einde die dooiepunt te beëindig, waarvoor die koerant in dieselfde asem die VP verkwalik het.
Hoewel die VP in [[1953]] alles in die stryd gewerp het om die NP te verslaan, het die NP, wat die verbeelding van meer en meer Afrikaners aangegryp het met sy beleid van afsonderlike ontwikkeling, sy meerderheid vergroot. Besorgdheid en ontnugtering oor die uitslag het gelei tot die afstigting van twee partye, die [[Verenigde Federale Party]] (Engels: Union Federal Party) van sen. [[George Heaton Nicholls]] van [[KwaZulu-Natal|Natal]] in 1953 en die [[Liberale Party]]. Die V.F.P. het sy beleid op [[11 Mei]] [[1953]] gepubliseer. Dit het ’n federale unie van state en gebiede van Suider-Afrika in die vooruitsig gestel met ’n herverspreiding van mag wat ’n veel groter mate van selfstandigheid aan provinsies sou gee. Onder sekere omstandighede sou die provinsies die reg hê om hul eie toekoms te bepaal. Nicholls wou veral die band met die Britse Kroon behou. Sy rassebeleid was vaagweg verlig. Ter verduideliking van sy beginsels het Nicholls selfs die moontlikheid genoem dat Natal en die Engelssprekende deel van die Oostelike Provinsie van die Unie kon afskei. Dit sou in wese neerkom op ’n verdeling van die land op grond van taalverskille.
 
Die Verenigde Party het die voorstel onmiddellik verwerp omdat dit ’n verdeling van die Unie behels het wat derduisende Engelssprekende Suid-Afrikaners aan die genade van die “[[Broederbond]]republiek” van adv. [[J.G. Strijdom]] sou oorlaat. Die Natalse leier van die VP, mnr. [[Douglas Mitchell]], het heftig gereageer en gesê die voorstel van Nicholls sou tot ’n skeiding van Engelssprekendes aanleiding gee. Hoewel daar sprake was dat die [[Torch Commando]] hulle by Nicholls sou skaar, het ''[[Die Burger]]'' die verwarrende situasie uitgebuit deur ’n spotprent te plaas waarin die Unie in ’n reuse “Nattestan” en ’n klein “Nichollstan” verdeel is met geen ekonomiese of politieke vooruitsig nie. Die veroordeling van die nuwe politieke party was so wydverspreid dat dit in die praktyk niks kon uitrig nie. Dit het wel daarin geslaag om die VP verder te verswak en die ontevredenheid met [[Koos Strauss]] se leierskap aan te blaas.
 
=== Liberale Party ===
Die derde vername afstigting, dié keer van die regtervleuel, was na afloop van die parlementsitting van [[1953]] van Oktober daardie jaar tot Januarie 1954 toe vyf VP-lede van die [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]] uit die party geskors is omdat hulle die party gekritiseer het vir sy hantering van die Kleurlingstemreg-vraagstuk. Hulle was gekant teen [[Koos Strauss]] se leierskap en was ontevrede met wat hulle die party se “liberale neigings” genoem het. Van die partyleierskap se kant was dit ’n poging om die verwydering tussen die party en die [[Liberale Party|Liberales]] te bowe te kom. Hulle het gereken die VP moes ’n kompromis met die regering probeer bereik het oor die vraagstuk van Kleurlingstemreg.
 
Die rebelle het hulself eers die Onafhanklike Verenigde Party genoem en onderneem om die regering te steun ten opsigte van Kleurlingstemreg. Hulle woordvoerder was die Transvaalse voorsitter van die Verenigde Party, mnr. [[Bailey Bekker]], die seun van ’n voormalige Transvaalse administrateur. Aan die begin van die [[1954]]-parlementsitting het twee lede hulle by die geskorste lede aangesluit en aan die einde van die jaar het hulle die [[Nasionale Konserwatiewe Party]] gestig. Die skeuring het die Opposisie verswak maar nie die regering genoegsaam versterk om aan hom ’n tweederdemeerderheid te gee om die stemregvereistes soos verskans in die [[Suid-Afrika-wet]] te verander nie. Die party het niks uitgerig nie en ontbind op 23 Januarie [[1957]]. Drie L.P.’s sluit hulle later by die NP aan, een keer terug na die VP, twee verdwyn van die politieke toneel. Die enigste leier van die party was [[Bailey Bekker]], L.V. vir [[Johannesburg]]-Noord.
 
=== Progressiewe Party ===
 
== Republiekwording ==
[[Lêer:Macmillan en Verwoerd.jpg|duimnael|320px|Dr. [[H.F. Verwoerd]] verwelkom sy Britse eweknie, mnr. [[Harold Macmillan]], in [[Suid-Afrika]] op die D.F. Malanlughawe in [[Kaapstad]].]]
[[Lêer:Republiekwording.jpg|duimnael|320px|Die Verenigde Party het alles in die stryd gewerp om die instelling van 'n republikeinse staatsvorm te keer. Nietemin het die Nasionale Party die volkstemming met 'n skraal meerderheid gewen. Hier verskyn staatspres. [[C.R. Swart]] op die verhoog van die Paleis van Justisie in Pretoria, onmiddellik ná sy inhuldiging.]]
1960 was ’n merkwaardige jaar van drama in die Suid-Afrikaanse politiek. Dr. [[H.F. Verwoerd]] lui die politieke drama in deur tydens sy wantrouedebat op [[20 Januarie]] aan te kondig dat die regering besluit het om ’n volkstemming oor die vraagstuk van ’n republiek te hou. Binne ’n jaar sou die blanke kiesers in ’n referendum gevra word om hul mening hieroor te lug. Die saak sou met ’n eenvoudige meerderheid van een beslis word. Die staatsvorm sou in wese dieselfde bly, maar ’n staatspresident, wat bo die partypolitiek verhewe moes wees, sou die plek van die goewerneur-generaal inneem.
Die Opposisie (wat toe uit die VP en die PP asook die drie naturelleverteenwoordigers bestaan het) was eensgesind in hulle teenkanting teen ’n republikeinse staatsvorm. [[Douglas Mitchell]], Natalse VP-leier, het hom onvoorwaardelik teen ’n republiek uitgespreek en gesê die eerste minister was besig met ’n bluf om sy ondersteuners tevrede te stel. Volgens hom sou die regering nooit ’n meerderheid kry nie. Sir [[De Villiers Graaff]] wou hê die Kleurlinge moes toegelaat word om in die referendum te stem. Die [[Progressiewe Party]] wou ’n veelrassige republiek hê.
 
Ook buite die parlement was dit ’n gebeurtenisvolle jaar. Die Britse eerste minister, mnr. [[Harold Macmillan]], bring ’n besoek aan verskeie Afrika-lande. In sy sogenaamde “Winde van verandering”-toespraak lig hy die Parlement in oor die nuwe omstandighede in [[Afrika]] en hoe dit Suid-Afrika sou raak. Dr. Verwoerd antwoord hom deur in ’n onvoorbereide toespraak Suid-Afrika en sy wit inwoners se saak te stel. Kort ná Macmillan se besoek aan Suid-Afrika ontstaan gewelddadige swart onluste in [[Sharpeville]] en [[Langa]]. Die regering kondig ’n noodtoestand oor die grootste deel van die land af. Die gemoedere in die buiteland was ’n lang tyd as gevolg van die onluste in die land teen Suid-Afrika gaande. Binnelands het mense aangedring op groter toegewings aan die swart bevolking en daar was selfs sprake dat Suid-Afrika onder die omstandighede ’n koalisie tussen die NP en VP nodig gehad het.
 
In die tweede helfte van die jaar klink stemme uit sekere kringe in die Kaaplandse NP op wat aandring op regstreekse verteenwoordiging vir die Kleurlinge in die Parlement. [[P.J. Cillié]], redakteur van ''[[Die Burger]]'', en sekere predikante in die Afrikaanse Kerke neem die voortou hierin. In ’n stadium skryf Cillié in ''[[Die Burger]]'' dat die gedagte van regstreekse Kleurlingverteenwoordiging reeds groot steun in NP-geledere geniet en dat die hele party vir die saak gewin kon word met sterk leiding. Die bewing kry momentum met die besluite van die [[Cottesloe-kerkeberaad]] in [[Johannesburg]]. Die sinodes van die deelnemende kerke het egter een vir een die besluite verwerp en uiteindelik uit die Wêreldraad van Kerke getree. In sekere kringe het die pogings tot politieke integrasie van die bruin bevolking voortgegaan, maar dr. Verwoerd roep die federale raad van die [[Nasionale Party]] byeen en reik ’n verklaring uit waarin die veldtog skerp veroordeel is en die party se beleid van skeiding ([[apartheid]]) herbevestig is.
Dr. Verwoerd kondig in die tweede helfte van 1961 aan dat hy besluit het om die algemene verkiesing, wat in 1963 gehou moes word, te vervroeg tot [[18 Oktober]] van daardie jaar. Hy wou waarskynlik die kiesers geleentheid bied om hulle uit te spreek oor die land se uittrede uit die Statebond. Dit sou die eerste verkiesing tydens sy ampstermyn as eerste minister wees. Moontlik wou hy ook die lewe van die [[Progressiewe Party]] verkort. Hy was bekommerd oor die politieke rigting wat dié party voorgestaan het en sou die verdwyning van die party uit die Suid-Afrikaanse politiek verwelkom het.
 
Met die oog op die verkiesing het mnr. [[Japie Basson]], wat in 1959 as [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]]slid vir [[Namib (kiesafdeling)|Namib]] in Suidwes-Afrika geskors is omdat hy nie met die NP se rassebeleid kon saamgaan nie, se [[Nasionale Unie]] ’n ooreenkoms met die VP gesluit dat kandidate mekaar nie sou opponeer nie en dat minstens een veilige opposisiesetel in die Volksraad vir die Nasionale Unie oopgehou sou word. Daar is ook onderneem dat [[Henry Fagan]], partyleier, ’n senator in Natal sou word. Die partye kom ook ooreen om republiekwording as ’n voldonge feit te aanvaar en om ’n rassefederasie as toekomstige regeringspatroon te aanvaar met billike verteenwoordiging aan alle rasse in ’n sentrale Parlement. Die party het uit die staanspoor min kans gestaan om ’n eie staanplek in die politiek te verower. Die algemene verkiesing het dit bevestig.
 
Die ooreenkoms was dus net die voorspel tot Basson se hertoetrede tot sy ou tuiste, die Verenigde Party, wat hy in Suidwes verlaat het om ’n NP-Volksraadslid te word. Sir [[De Villiers Graaff]] het die krag van die N.U. totaal oorskat. Hierin het die PP se aanvalle van links waarskynlik ’n rol gespeel. Mnr. Hymie Miller moes in [[Bezuidenhout]], waar hy in 1958 onbestrede verkies is, plek maak vir Basson, wat uiteindelik die enigste N.U.-lid word wat die Volksraad haal. Miller verloor in Houghton teen die enigste suksesvolle PP-kandidaat, mev. [[Helen Suzman]]. Basson se meerderheid was 4&nbsp;524 bo die kandidaat van die NP, J.H. Loock. In [[Boksburg (kiesafdeling)|Boksburg]] trek die N.U. 43,8% van die stemme, [[George]] 14,4%, [[Newcastle (kiesafdeling)|Newcastle]] 37,8%, [[Port Elizabeth]]-Noord 37%, [[Pretoria]]-Sunnyside 39,9%, [[Stellenbosch (kiesafdeling)|Stellenbosch]] 23,7%, [[Valsbaai (kiesafdeling)|Valsbaai]] 35,8%, [[Vereeniging (kiesafdeling)|Vereeniging]] 42,1% en [[Vryheid (kiesafdeling)|Vryheid]] 33,1%. Die party se totale getal stemme was 46&nbsp;448, of 5,8% van die totaal. Kort daarna is die party ontbind en sluit hy by die VP aan.
 
Toe die Parlement op [[18 Augustus]] [[1961]] ontbind is, was die stand van die partye: NP 102, VP 43, PP 11 en N.U. 1 asook vier Kleurlingverteenwoordigers. Die algemene verkiesings het, buiten om die PP van 11 tot ’n enkele verteenwoordiger te verminder, nie veel aan die politieke situasie verander nie. Die NP het twee winste op die VP behaal en sy ledetal tot 105 opgeskuif nadat die NP ook Namib teruggewen het waar Basson die party verlaat het. Na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1961|verkiesing]] is die totale stand van die partye: NP 105, VP 49. PP 1, N.U. 1, Kleurlingverteenwoordigers 4. In Kaapland het [[Queenstown (kiesafdeling)|Queenstown]] ’n rekord opgestel toe 97,2% van die kiesers gaan stem het. Dit was die enigste NP-wins in die provinsie op die VP toe mnr. J.J. Loots met 369 stemme wen. In Natal kon die NP weer net [[Newcastle (kiesafdeling)|Newcastle]] en [[Vryheid (kiesafdeling)|Vryheid]] verower terwyl hy in Transvaal in [[Sunnyside (kiesafdeling)|Sunnyside]] sy enigste wins op die VP behaal het.
 
== Aanloop tot 1966-verkiesing ==
Die PP het heelwat swakker as in 1961 gevaar en weer net vir mev. [[Helen Suzman]] Parlement toe gestuur. Die gebeure in Rhodesië het waarskynlik daartoe bygedra dat Engelssprekendes bang was om vir die party te stem. In Kaapland het die NP twee winste op die NP aangeteken: [[Maitland]] en [[Port Elizabeth]]-Sentraal. In Natal het die NP die nuwe setel Umhlatuzana met 554 stemme gewen en die VP die nuwe setel Port Natal met 667. Die NP het [[Newcastle]] en [[Vryheid]] oudergewoonte gewen en ook [[Kliprivier]] en [[Zoeloeland]] by die VP afgeneem. In Pietermaritzburg-Stad het Odell amper die kandidaat van sy voormalige party, die VP, verslaan toe hy vir die NP net 52 stemme minder kry as W.J.B. Smith. Die NP het die beste tot dusver in Natal gevaar deur 40,6% van die stemme op hom te verenig vergeleke met die VP se 52,8%. Vyf jaar vantevore was dit 16,7% vir NP en 48,9% vir die VP Die PP het terugsak van sy tweede plek in 1961 met 26% van die stemme tot net 5% in 1966. In Transvaal het die NP die meeste van sy winste op die VP behaal en vir die eerste keer [[Benoni]], [[Florida]], [[Germiston]]-Distrik, Jeppes, [[Springs]] en Turffontein verower.
 
Die uitslag van die verkiesing was vir Verwoerd ’n persoonlike triomf na vyf moeilike jare binnelands sowel as buitelands. Hy stel sy kabinet opnuut saam op [[5 April]] [[1966]]. Op Dinsdagmiddag [[6 September]] daardie jaar sit hy en wag in sy sitplek in die Volksraad op die verskyning van die speaker toe ’n parlementêre bode, [[Dimitrios Tsafendas]], die raadsaal binnekom en die eerste minister met ’n dolk om die lewe bring. Verwoerd is die eersvolgende Saterdag in die Helde-akker in [[Pretoria]] begrawe. Twee dae later is mnr. [[B.J. Vorster]] tot nuwe hoofleier van die Nasionale Party verkies. ’n Onstuimige tydperk in die NP se geskiedenis sou volg wat in 1969 op ’n skeuring sou uitloop. Van die tussenverkiesings tussen die 1966-verkiesing en die 1970-verkiesing het die NP 10 gewen en die VP een. Daar was egter geen voortekens wat die NP kon voorberei op die VP se herstel in 1970 toe die party 47 setels sou verower nie - ’n volle 8agt meer as in 1966.
 
== 1970-verkiesing ==
[[Lêer:VP-setels 1970.jpg|duimnael|300px|Die Verenigde Party het in 1970 die eerste keer die afwaartse steun by die stembus omgekeer en 47 setels gewen, vergeleke met 49 in 1961 en 39 in 1966.]]
Dr. [[H.F. Verwoerd]] se opvolger as NP-leier en eerste minister, mnr. [[B.J. Vorster]], het te kampe gehad met spanning in sy parygeledere op kultuurrein en in die koerante wat die party ondersteun het. In die Parlement was daar onenigheid in die koukus oor wat sommige beskou het as ’n klaarblyklike afwyking van die sportbeleid van Vorster se voorganger. Dit was dr. Verwoerd se beleid dat gemengde sportspanne nie in Suid-Afrika ontvang sou word nie. Vroeg in 1967 het Vorster egter in die kabinet die sportkwessie aanhangig gemaak en gesê Suid-Afrika sou nie op die geslagsregister van buitelandse spelers ingaan nie. Op [[1 April]] [[1967]] het hy sy sportbeleid in die Volksraad bekend gemaak. In wese het dit neergekom op die toelating van gemengde toerspanne in Suid-Afrika. Dit het heelwat konserwatiese NP-lede teen Vorster laat draai.
 
Intussen was daar ook ’n skerp botsing tussen konserwatiewes en liberales in die geledere van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] wat uiteindelik daartoe gelei het dat NP-leiers ’n beroep op die strydende faksies moes doen om die strydbyl ter wille van die party te begrawe. Dit was egter net die voorspel tot veel ernstiger botsings in 1968. Reeds in 1965 het die [[Nasionale Pers]] ’n Sondagkoerant, ''[[Die Beeld]]'', in Transvaal gevestig as regstreekse mededinger van die [[Afrikaanse Pers (1962) Beperk]] se ''[[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek]]'', ’n troue bondgenoot van die regering. Die botsing en meningsverskille oor wat NP-leiers as die verdelende rol van die pers beskou het, het tot ’n aantal vergaderings van die party se koukus in die Transvaal gelei. Uiteindelik aanvaar so ’n vergadering ’n mosie wat die rol van die Sondagkoerante in die ondermyning van party-eenheid veroordeel. Al het die klem op die koerante se rol geval, was dit duidelik dat die verskille in die party, veral in Transvaal, veel dieperliggend was. Mettertyd het die koerantredakteurs openlik, en verligte partyleiers minder openlik, begin steun werf vir die uitdrywing uit die party van die [[verligte en verkrampte|verkrampte]] elemente wat nie wou toegee aan die eise van die tyd om aan te pas nie.
84 111

wysigings