Verskil tussen weergawes van "Iers-Gaelies"

1 421 grepe bygevoeg ,  4 jaar gelede
k
k
 
== Taalgeskiedenis ==
[[Lêer:Irish road sign.png|thumbduimnael|links|250px|Straatbord in Ierland]]
Die oudste bekende inskripsies in die sogenaamde Ogham-skrif dateer uit die 4de eeu n.C., die tydperk van die argaïese Ierse taal. Tydens hierdie periode het drie belangrike verskynsels vir die eerste keer opgetree: die apokopee (woordverkorting), die sinkopee (die weglating van 'n beklemtoonde klinker binne 'n woord) en die palatalisering (die aanpassing van 'n medeklinker aan die opvolgende klinker).
 
Tussen [[600]] en [[900]] is in Ierland die Oud-Ierse vorm van die taal gepraat, wat in 'n hoë mate as eenheidstaal dwarsoor die eiland gestandaardiseer is en deur 'n hoogs ontwikkelde fleksie gekenmerk word. Ierse en Skotse monnike, wat as sendelinge vir 'n tyd lank op die Europese vasteland gebly het, het 'n aantal Latynse leenwoorde saamgebring.
[[Lêer:Geill sli.jpg|thumbduimnael|links|250px|'n Padteken in die Ierse graafskap Waterford]]
Die Wiking-aanvalle vanaf die einde van die [[8ste eeu]] en die stigting van Skandinawiese nedersettings in die kusgebiede (soos Dublin) het die oorgang na die Middelierse taal ([[900]] tot [[1200]]) begin inlui. Met die maatskaplike en politieke omwentelings het die taal sy eenvormigheid kwytgeraak. 'n Aantal afwykende spellings en grammatikale veranderings soos die verlies van die neutrum (onsydige geslag) en die vereenvoudiging van die fleksie word aan die onluste van die tyd toegeskryf.
 
[[Lêer:Irishin1871.jpg|thumbduimnael|250px|Verspreiding van Iers-Gaelies in 1871.]]
Teen die einde van die 11de eeu het Anglo-Noormanne hulle in Skotland gevestig. Die Anglo-Normandiese inval in Ierland in 1169 was die beginpunt van 'n periode van meertaligheid in Ierland, maar Anglo-Normandiese setlaars is nogtans geassimileer en het geleidelik begin om Iers te praat. In die vroeë 16de eeu was die meerderheid van die Ierse bevolking weer Ierssprekendes. Soos uit 'n aantal leenwoorde blyk, het Anglo-Normandiërs ook op taalkundige gebied spore in Ierland gelaat - enkele voorbeelde in 'n lang lys is ''bardas'' (korporasie; Engels: ''corporation''), ''cúirt'' (hof; Engels: ''court''), ''giúistís'' (geregtigheid; Engels: ''justice'') en ''garsún'' (seun; vergelyk die Franse ''garçon'').<ref>[http://www.udaras.ie/en/an-ghaeilge-an-ghaeltacht/stair-na-gaeilge ''Údarás na Gaeltachta: Background on the Irish Language. Besoek op 22 September 2016'']</ref>
Met die inval van die Noormanne vanaf die jaar [[1169]] het die vroeë Nieu-Ierse periode van die [[taal]] begin. Die verdrywing van die laaste Iers-Gaeliese adellikes in die [[17de eeu]] het aan die beginpunt van die Nieu-Ierse taalontwikkeling gestaan. Met die industrialisering en verstedeliking vanaf die laat [[18de eeu]] het groot dele van die oorspronklik Ierstalige plattelandse bevolking verengels, en tussen [[1835]] en [[1891]] het die aantal Ierssprekendes van sowat vier miljoen tot slegs 680&nbsp;000 gedaal.
 
Die tydperk tussen 1200 en 1600 word as die bloeitydperk van Klassieke Moderne Iers beskou - 'n beskaafde Ierse standaardskryftaal wat in lekeskole ontwikkel is en deur geleerdes en digters in sowel Ierland asook Skotland vir hul werke gebruik is. Na die gesproke Ierse omgangstaal in dié periode word verwys as Vroeë Moderne Iers, al het die volkstaal in hierdie vier eeue grootskaalse veranderinge ondergaan.
 
Die status van Iers is deur die politieke werklikheid bepaal - al was dit die meerderheidstaal vir die destydse Ierse bevolking, het Engels die rol van administratiewe en regstaal vervul. In dié twee sfere sou Iers nooit weer 'n oorheersende rol speel nie.
Met die inval van die Noormanne vanaf die jaar [[1169]] het die vroeë Nieu-Ierse periode van die [[taal]] begin. Die verdrywing van die laaste Iers-Gaeliese adellikes in die [[17de eeu]] het aan die beginpunt van die Nieu-Ierse taalontwikkeling gestaan. Met die industrialisering en verstedeliking vanaf die laat [[18de eeu]] het groot dele van die oorspronklik Ierstalige plattelandse bevolking verengels, en tussen [[1835]] en [[1891]] het die aantal Ierssprekendes van sowat vier miljoen tot slegs 680&nbsp;000 gedaal.
 
Vandag het sowat 1,2 miljoen mense kennis van die Ierse taal, en Iers is 'n verpligte skoolvak vir leerlinge, alhoewel dit buite die Gaeltachtaí nouliks as omgangstaal gepraat word. Straatborde en wetgewing is tweetalig. Daar is Ierstalige koerante, tydskrifte, radioprogramme en 'n televisieprogram. Die kulturele lewe verseker dat die betekenis van die Ierse taal steeds groter is as die aantal moedertaalsprekers sou laat vermoed.