Verskil tussen weergawes van "Voorlaaier (geweer)"

k
geen wysigingsopsomming nie
(→‎Byname: Skakel)
k
Etiket: 2017-bronwysiging
<!-- Moet asb. nie onnodig aan die artikel verander nie; dis deur 'n kenner geskryf. -->
[[BeeldLêer:Voortrekker Monument 2.JPG|thumbduimnael|200px|Andries Pretorius met sy dubbelloopvoorlaaier op die hoek van die Voortrekkermonument.]]
 
’n '''Voorlaaier''' is ’n geweer wat tydens die [[Groot Trek]] gebruik is en wat by die bek van die loop gelaai is.<ref>"Voorlaaier" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 13 Januarie 2020.</ref> Dit was die [[Voortrekkers]] se vernaamste wapen. Elke man het waarskynlik 'n voorlaaier of twee besit en daarsonder sou dit vir hom moeilik gewees het om te oorleef. Dit is nie net gebruik om vleis in die pot te sit nie, maar ook vir verdediging in tye van gevaar.
’n Hele paar aksies moes elke keer uitgevoer word voordat ’n Voortrekker ’n skoot met sy voorlaaier kon skiet. Eerstens moes hy, terwyl hy die geweer met die voorpunt van die loop na bo regop hou, kruit en daarna koeëls of lopers in die loop plaas. Daarna moes hy ’n bietjie kruit in die pan van die geweer gooi en die dekseltjie van die pan toemaak. Eers dan kon hy op die teiken mik en die sneller trek ten einde te vuur. Wanneer die sneller getrek word, volg ’n driefaseproses: Die haan, wat met die vuursteen toegerus is en tydens die laaiproses in die rusposisie moet wees, beweeg vorentoe en slaan hard op die deksel van die vuurpan; die slag veroorsaak vonkies wat die kruit in die vuurpan laat ontplof; die ontploffing steek via ’n openinkie tussen die pan en die geweer se loop, wat die sundgat genoem is, die kruit in die loop aan die brand wat dit ook laat ontplof en die koeël of lopers in die rigting van die teiken by die loop uitdryf.<ref>Carstens & Grobbelaar, Voortrekkerlewe, bl. 122.</ref>
 
[[Beeld:2014-11-19 Marmorrelief Voortrekker Monument Pretoria 03 anagoria (cropped).jpg|thumbduimnael|240px|Marmerfries by die Voortrekkermonument van vroue wat tydens die Slag van Vegkop in Oktober 1836 gewere laai.]]
Die hele proses wat gevolg moes word om ’n voorlaaier vuurgereed te kry nadat ’n skoot geskiet is, het beteken dat die vuurtempo stadig was as dit vergelyk word met hoe vinnig skuts later met agterlaaiers kon skiet. In gevegsituasies het Voortrekkers wat meer as een voorlaaier besit het, sy vrou, ’n opgeskote kind of ’n werknemer byderhand gehad om een geweer te laai terwyl hy met die ander een skiet. Beide die Voortrekkers Johannes Roets en J.H. Hatting het op hulle oudag vertel dat die vroue asook die werknemers tydens die Slag van Veglaer in Augustus 1838 die Voortrekkermans bygestaan het deur koeëls en kruit aan te gee asook hulle gewere te laai.<ref>Roets, Lewenskets, bl. 400; Spies, Hatting, bl. 174.</ref> Jan Maartens (gebore 1829) het hom insgelyks herinner hoe sy moeder tydens ’n geveg vir sy pa gehelp het om sy voorlaaiers te laai.<ref>Anoniem, Jan Thomas Martens 1829-1910, De Huisgenoot, September 1921, bl. 214.</ref>
 
Die Voortrekkers het oor ’n aantal voorlaaier-kanonnetjies beskik. Gert Maritz het twee kanonne op sy trek uit die Kaapkolonie met hom saamgeneem, en later, in Mei 1838, ’n tienponderkanon in Port Natal gekoop.<ref>Thom, Gert Maritz, ble. 97, 243.</ref> Andries Pretorius het ’n koper-kanonnetjie besit wat skynbaar sy persoonlike eiendom was. Hierdie kanon is tydens die Slag van Bloedrivier gebruik om die walaer te verdedig. Die kanonnier was volgens oorlewering ’n Hollander, Giesing, of meer waarskynlik die Duitser Friedrich Giesen, wat inderdaad aan die geveg deelgeneem het.<ref>De Jager, Herinneringe, bl. 118; Nel, L.J., Herinneringe, bl. 76; Visagie, Voortrekkerstamouers, bl. 76.</ref>
 
[[Lêer:1838 12 16 Ou Grietjie uitgestel in museum van Voortrekkermonument, Pretoria.jpg|thumbduimnael|Ou Grietjie in die museum van die Voortrekkermonument.]]
Volgens oorlewering het die Voortrekkerleier Gert Rudolph ook ’n kanon van sy eie gehad. Dit was op wiele gemonteer wat as die Stelletjie bekendgestaan het. Hierdie kanon is op 17 Februarie 1838 opgestel om Maritz se laer aan die Boesmansrivier teen moontlike aanvalle deur Zoeloe-krygers te verdedig.<ref>Pretorius, Op trek, bl. 152.</ref>
 
28 772

wysigings