Maak hoofkeuseskerm oop

Wysigings

300 grepe bygevoeg ,  4 jaar gelede
+ Kaart & Commons
|dogter10=[[Slawiese tale|Slawies]]
|dogter11=[[Togaars]]
|kaart=[[Lêer:IE_countriesIE countries.png|thumbduimnael|oranje: lande met 'n meerderheid sprekers van IE tale. geel: lande waar 'n IE taal amptelike status geniet]]
}}
{{Indo-Europees}}
 
Die '''Indo-Europese tale''' sluit sowat 443 ([[SIL Intrenasionaal|SIL]] skatting) [[Taal|tale]] en [[dialekt]]e wat deur omtrent drie miljard mense gepraat word en die meeste groot [[taal families en tale|taalfamilies]] van [[Europa]] en westelike Asië in die superfamilie in. Eietydse tale in die superfamilie sluit [[Bengaals]], [[Engels]], [[Duits]], [[Frans]], [[Hindi]], [[Persies]], [[Portugees]], [[Russies]], en [[Spaans]] (elk met meer as [[1 E8|100 miljoen]] eerstetaal sprekers) en natuurlik [[Afrikaans]] en [[Nederlands]] in, sowel as [[Uitgestorwe tale|dooie tale]] soos [[Latyn]] en [[KunstaalKunsmatige taal|kunstalekunsmatige tale]] soos [[Esperanto]]. Interessant genoeg is 'n paar Europese tale soos [[Fins]], [[Hongaars]] en [[Baskies]] nie deel van die superfamilie nie. Dieselfde geld vir die meeste suider-Indiese tale, wat van Dravidiese oorsprong is (soos [[Telugu]] en [[Tamil]]).
[[Lêer:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Indo-Europese tale]]
 
Die '''Indo-Europese tale''' sluit sowat 443 ([[SIL Intrenasionaal|SIL]] skatting) tale en dialekte wat deur omtrent drie miljard mense gepraat word en die meeste groot [[taal families en tale|taalfamilies]] van [[Europa]] en westelike Asië in die superfamilie in.
Eietydse tale in die superfamilie sluit [[Bengaals]], [[Engels]], [[Duits]], [[Frans]], [[Hindi]], [[Persies]], [[Portugees]], [[Russies]], en [[Spaans]] (elk met meer as [[1 E8|100 miljoen]] eerstetaal sprekers) en natuurlik [[Afrikaans]] en [[Nederlands]] in, sowel as [[Uitgestorwe tale|dooie tale]] soos [[Latyn]] en [[Kunstaal|kunstale]] soos [[Esperanto]]. Interessant genoeg is 'n paar Europese tale soos [[Fins]], [[Hongaars]] en [[Baskies]] nie deel van die superfamilie nie. Dieselfde geld vir die meeste suider-Indiese tale, wat van Dravidiese oorsprong is (soos Telugu en Tamil).
 
== Geskiedenis ==
''Sien ook: [[Proto-Indo-Europees]], [[HistorieseDiachroniese taalkunde]], [[Glottochronologie]].''
{| align=right
|[[Lêer:IE5500BPIndoEuropeanTree.pngsvg|thumbduimnael|232pxlinks|right|laat [[Proto-Indo-Europese taal]] in die [[Kurgan]] raamwerktale]]
[[Lêer:IE5500BP.png|duimnael|Laat [[Proto-Indo-Europese taal]] in die [[Kurgan]] raamwerk]]
|-
[[Lêer:Indo-European branches map.png|duimnael|links|Huidige verspreiding van die Indo-Europese taalfamilie in Eurasië
|[[Lêer:IE4500BP.png|thumb|232px|right|mid-[[3de millennium v.C.]] verspreiding]]
{{columns
|-
|col1 =
|[[Lêer:IE3500BP.png|thumb|232px|right|mid [[2de millennium v.C.]] verspreiding]]
{{Legend|#FFD800|[[Grieks]]}}
|-
{{Legend|#7F6A00|[[Indo-Iraanse tale|Indo-Iraans]]}}
|[[Lêer:IE2500BP.png|thumb|232px|right|verspreiding in ongeveer [[500 v.C.]]]]
{{Legend|#00269F|[[Romaanse tale|Romaans]]}}
|-
{{Legend|#FFAA00|[[Kelties]]}}
|[[Lêer:IE1500BP.png|thumb|232px|right|post- [[Romeinse Ryk]] en [[Trek tydperk]] verspreiding]]
|col2 =
|}
{{Legend|#CD0000|[[Germaanse tale|Germaans]]}}
 
{{Legend|#57007F|[[Armeens]]}}
''Sien ook: [[Proto-Indo-Europees]], [[Historiese taalkunde]], [[Glottochronologie]].''
{{Legend|#4CC200|[[Baltiese tale|Balties]]}}
{{Legend|#007F0E|[[Slawiese tale|Slawies]]}}
|col3 =
{{Legend|#00D4FF|[[Albanees]]}}
{{Legend|#A3A3A3|Nie-Indo-Europees}}
}}]]
|[[Lêer:IE4500BP.png|thumb|232px|rightduimnael|midMiddel-[[3de millennium v.C.]] verspreiding]]
|[[Lêer:IE3500BP.png|thumb|232px|rightduimnael|mid Middel-[[2de millennium v.C.]] verspreiding]]
|[[Lêer:IE2500BP.png|thumb|232px|rightduimnael|verspreidingVerspreiding in ongeveer [[500 v.C.]]]]
|[[Lêer:IE1500BP.png|thumb|232px|rightduimnael|postNa- [[Romeinse Ryk]] en [[Trek tydperk]] verspreiding]]
Die moontlikheid van 'n [[Proto-Indo-Europees|gemene oorsprong]] vir die uiteenlopende tale is vir die eerste keer voorgestel deur die Nederlander [[Marcus Zuerius van Boxhorn]]. Hy was 'n 17de-eeuse taalkundige met 'n groot kennis van [[Latyn]]. Hy het tewens [[Russies]], [[Persies]] en [[Turks]] bestudeer. Hy het geweet van Xenofon se reise na [[Indië]], waardeur hy ooreenkomste met [[Sanskrit]] kom opmerk het. Dit het daartoe gelei dat hy gelykenisse tussen verskillende Indo-Europese tale ontdek het, waarby hy die bestaan van 'n primitiewe gemeenskaplike taal -- wat hy toe 'Skities' noem -- veronderstel het. Hy het by hierdie hipotese [[Nederlands]], [[Grieks]], [[Latyn]], [[Persies]] en [[Duits]] ingesluit, waarna hy later ook die [[Slawiese Taletale|Slawiese]], [[Keltiese Tale|KeltieseKelties]]e en die [[Baltiese Taletale|Baltiese]] tale ingesluit het. 'n [[Semitiese Tale|Semietiese]] [[taal]] soos [[Hebreeus]] het hy daarvan uitgesluit.
 
Die bekendste en later ontdekker is egter die agttiende-eeuse Engelsman [[William Jones (filoloog)|Sir William Jones]] wat ooreenkomste in van die vier oudste tale wat toe bekend was opgemerk het naamlik, [[Latyn]], [[Grieks]], [[Sanskrit]], en [[Persies]]. Stelselmatige vergelyking van dié en ouer tale onderneem deur [[Franz Bopp]], het die teorie ondersteun. In die [[19de eeu]] het vakkundiges die groep "Indo-Germaans" of soms "[[Aries]]" genoem. Toe dit egter later duidelik word dat daar 'n verband is tussen meeste van Europa se tale, is die naam uitgebrei na [[Indo-Europees]]. 'n Voorbeeld hiervan is die sterk ooreenkomste wat ontdek is tussen [[Sanskrit]] en ouer gesproke [[dialek]]te van [[Litaus]] en [[Lets]].
Die moontlikheid van 'n [[Proto-Indo-Europees|gemene oorsprong]] vir die uiteenlopende tale is vir die eerste keer voorgestel deur die Nederlander [[Marcus Zuerius van Boxhorn]]. Hy was 'n 17de-eeuse taalkundige met 'n groot kennis van [[Latyn]]. Hy het tewens [[Russies]], [[Persies]] en [[Turks]] bestudeer. Hy het geweet van Xenofon se reise na [[Indië]], waardeur hy ooreenkomste met [[Sanskrit]] kom opmerk het. Dit het daartoe gelei dat hy gelykenisse tussen verskillende Indo-Europese tale ontdek het, waarby hy die bestaan van 'n primitiewe gemeenskaplike taal -- wat hy toe 'Skities' noem -- veronderstel het. Hy het by hierdie hipotese [[Nederlands]], [[Grieks]], [[Latyn]], [[Persies]] en [[Duits]] ingesluit, waarna hy later ook die [[Slawiese Tale|Slawiese]], [[Keltiese Tale|Keltiese]] en die [[Baltiese Tale|Baltiese]] tale ingesluit het. 'n [[Semitiese Tale|Semietiese]] [[taal]] soos [[Hebreeus]] het hy daarvan uitgesluit.
 
Die bekendste en later ontdekker is egter die agttiende-eeuse Engelsman [[William Jones (filoloog)|Sir William Jones]] wat ooreenkomste in van die vier oudste tale wat toe bekend was opgemerk het naamlik, [[Latyn]], [[Grieks]], [[Sanskrit]], en [[Persies]]. Stelselmatige vergelyking van dié en ouer tale onderneem deur [[Franz Bopp]], het die teorie ondersteun. In die [[19de eeu]] het vakkundiges die groep "Indo-Germaans" of soms "[[Aries]]" genoem. Toe dit egter later duidelik word dat daar 'n verband is tussen meeste van Europa se tale, is die naam uitgebrei na [[Indo-Europees]]. 'n Voorbeeld hiervan is die sterk ooreenkomste wat ontdek is tussen [[Sanskrit]] en ouer gesproke [[dialek]]te van [[Litaus]] en [[Lets]].
Die gemeenskaplike voorouerlike (heropgeboude) taal word [[Proto-Indo-Europees]] (PIE) genoem. Daar is 'n meningsverskil wat betref die oorspronklike [[aardrykskunde|geografiese]] ligging (die sogenaamde ''[[Urheimat]]'' of ''oorspronklike tuisland''), waar die taal sy oorsprong vind. Daar is vandag twee hoofkandidate: 1. die steppe noordelik van die [[Swart See]] en die [[Kaspiese Gebied]] (sien [[Kurgan]] en 2. [[Anatolië]] (sien [[Colin Renfrew]]). Voorstanders van die Kurgan-hipotese neig om die datum vir die proto-taal op [c.] [[4000 v.C.]] te skat, terwyl die voorstaaders van die Anatoliese oorsprong gewoonlik 'n datum van enkele millennia vroeër voorstel. (sien [[Indo-Hittiet]]).
 
* [[Anatoliese tale]] — vroegste bevestigde tak, van die [[18de eeu v.C.]]; uitgestorwe, mees noemenswaardig was die taal van die [[Hittiete]].
* [[Indo-Irannese tale]], wat van die gemene voorouertaal, [[Proto-Indo-Irannees]] afstam
** [[Indo-Ariaan]], insluitend [[Sanskrit]], met stawing <!--attested--> <!--attesteer is 'n regte werkwoord, maar 'stawe' is ook mooi-->uit die [[2de millennium v.C]]
** [[Irannese tale]], met stawing uit ongeveer [[1000 v.C.]], insluitend [[Avesties]] en [[Persies]].
* [[Grieks]] — gefragmenteerde gegewens in [[Micene]] vanaf die [[14de eeu v.C.]]; [[Homerus]] dateer uit die [[8ste eeu v.C.]]. Sien [[Geskiedenis van die Griekse taal]].
* [[Italiese tale]] — insluitend [[Latyn]] en sy afstammelinge, die [[Romaans|Romaanse tale]], waarvan dokumentasie uit die [[1ste millennium v.C.]] bestaan.
 
Daar is sonder twyfel ander Indo-Europese tale wat verwdwyn het sonder om enige spore oor te laat.
 
[[Lêer:ie-boomaf.jpg|thumb|432px|right|Stamboom met ontstaanstye op grond van glottochronologiese ondersoek]]
 
=== Satem- en Kentum-tale ===
[[Lêer:ieIe-boomaf.jpg|thumb|432px|rightduimnael|Stamboom met ontstaanstye op grond van glottochronologiese ondersoek]]
 
Die Indo-Europese subtakke word baiemaal geklassifiseer as 'n [[Satem-tale|Satem]]- of 'n [[Kentum-tale|Kentumgroep]], onderskeidelik vernoem na die woord vir 100: ''centum'' in [[Latyn]] (oorspronklik as 'kentum' uitgespreek) en ''satəm'' in [[Avesties]]. Dit is gebaseer op die maniere waarop die drie oorspronklike [[velaar|velêre]] beginklinkers in onderskeie taalgroepe hanteer word. Satem-tale het die onderskeid tussen die labiovelêre en suiwer velêre klanke verloor, en terselfdertyd het die [[palataal|palatale]]-velêre klanke [[assibilasie]] (d.i. 'n ontwikkeling na 'n s-klank) ondergaan. Die Kentumtale het, aan die ander kant, die onderskeid tussen die palatale velêre en suiwer velêre klanke verloor. Oor die algemeen is die "oostelike" tale Satemtale (Indo-Irannees, Balto-Slawies), en die "westelike" tale Kentum-tale (Germaans, Italies, Kelties). Die Satem-Kentum [[isoglos]] loop reg tussen die (andersins na verwante) Griekse (Kentum) en Armeense (Satem) tale, met Grieks wat geringe Satem-eienskappe vertoon. Daar kan moontlik ander tale wees wat nie as Satem nog as Kentum geklassifisseer kan word nie (Anatolies, Tochaars, en moontlik Albanees). In elk geval word die Kentum-Satem tweedeling as [[parafileties]]<!--paraphyletic--> beskou, i.e. daar was nooit 'n "proto-Kentum" of 'n "proto-Satem" nie, maar die klankverandering het deur gebiedskontak tussen die reeds onderskeibare post-PIE tale versprei (sê maar, gedurende die [[3de millennium v.C.]]).
 
Satem-tale:
SATEM-TALE:
* [[Indo-Iraans]] (Indies, Iraans en Persies)
* [[Armeens]]
* [[Balto-Slawies]] (Litaus, Russies, Pools, Kroaties, Serwies ens.)
 
Kentum-tale:
KENTUM-TALE:
* [[Grieks]]
* [[Italiese tale|Italies]] (bv. [[Latyn]]) en [[Romaanse tale|Romaans]] (bv. Italiaans, [[Franse taal|Frans]], Spaans en Portugees)
* [[Kelties]] (bv. Gallies, Iers, Skots, Wallies en Bretons)
* [[Germaanse tale|Germaans]] (bv. [[Afrikaans]], Engels, Duits, Nederlands, Deens, Noors en Sweeds)
 
 
 
'n Glottochronologiese ondersoek van 2003 van Russel D. Gray en Quentin D. Atkinson het 'n stamboom van die taalfamilie gegê met skattings vir die aftakkingstye van die groepe. Die glottochronologiese metode het in die jare 1970 in diskrediet gekom, maar is rond 2000 baie verbeter deur verbeterings in die statistiek wat viral in die DNA-ondersoek toegepas is. Die tye (in jare voor nu: sien afbeelding) wat gevind is vir de oudste aftakkings -na die Anatoliese groep-, ondersteun die sgn. Anatoliese hipotese en nie die Kurgan teorie nie. Die aanhangers van die Kurgan teorie veg dit aan deur te wys op die metodiek wat afhang van watter woorde jy kies om in die analise mee te neem.
 
== Nie-Indo-Europese tale van Europa ==
Die meeste gsproke Europese tale behoort tot die Indo-Europese superfamilie. Daar is egter taalfamilies in Europa wat nie daaraan behoort nie. Die [[Oeraliese tale|Oeraliese taalfamilie]], wat [[Hongaars]], [[EstiesEstnies]], [[Fins]], heelwat tale in Noord-Wes Siberië en die tale van die [[Sami mense|Sami]] (populêr 'Lappe' genoem), insluit is 'n voorbeeld. Die [[Kaukasiese tale]] is nog 'n voorbeeld. Die [[Baskies]]e taal is ongewoon in die sin dat dit oënskynlik nie aan enige bekende lewendige taal verwant is nie. Taalkundiges vermoed dat Baskies die enigste [[taal]] is wat die Indo-Europese invasies oorlewe het. Die [[Etruskiese taal]] was ook 'n geïsoleerde, nie-Indo-Europese taal wat op die Italiaanse [[skiereiland]] gepraat is maar nou uitgestorwe is. Die Leidse taalkundige Robert Beekes het bevind dat Etruskies se oorsprong in Klein-Asië lê.
 
Die [[Maltese taalMaltees]] en [[Turks]] is twee voorbeelde van tale wat in Europa gepraat word wat beslis nie-Europese oorspronge het. Turks is 'n [[Turkse tale|Turkse taal]], en Maltees is grootliks van [[Arabies]] afgelei.
Die meeste gsproke Europese tale behoort tot die Indo-Europese superfamilie. Daar is egter taalfamilies in Europa wat nie daaraan behoort nie. Die [[Oeraliese tale|Oeraliese taalfamilie]], wat [[Hongaars]], [[Esties]], [[Fins]], heelwat tale in Noord-Wes Siberië en die tale van die [[Sami mense|Sami]] (populêr 'Lappe' genoem), insluit is 'n voorbeeld. Die [[Kaukasiese tale]] is nog 'n voorbeeld. Die [[Baskies]]e taal is ongewoon in die sin dat dit oënskynlik nie aan enige bekende lewendige taal verwant is nie. Taalkundiges vermoed dat Baskies die enigste [[taal]] is wat die Indo-Europese invasies oorlewe het. Die [[Etruskiese taal]] was ook 'n geïsoleerde, nie-Indo-Europese taal wat op die Italiaanse [[skiereiland]] gepraat is maar nou uitgestorwe is. Die Leidse taalkundige Robert Beekes het bevind dat Etruskies se oorsprong in Klein-Asië lê.
 
Die [[Maltese taal]] en [[Turks]] is twee voorbeelde van tale wat in Europa gepraat word wat beslis nie-Europese oorspronge het. Turks is 'n [[Turkse tale|Turkse taal]], en Maltees is grootliks van [[Arabies]] afgelei.
 
== Superfamilie ==
Sommige taalkundiges stel voor dat die Indo-Europese tale deel is van 'n hipotetiese [[Nostratiese taal]] superfamilie, en poog om verwantskkappe tussen Indo-Europees en ander taalfamilies soos byvoobeeld die [[Kaukasiese tale]], [[Altaïse tale]], [[Oeraliese tale]], [[Dravidiese tale]] en [[Afro-Asiatiese tale]]. Die teorie is omstrede, net soos die soortgelyke [[Eurasiatiese tale|Eurasiatiese]] teorie van [[Joseph Greenberg]]. Ooreenkomste tussen, byvoorbeeld, Indo-Europese en Oeral-Altaïese tale berus meestal op wedersydse ontlenings vanweë die lang periode van gemeenskaplike grondgebiede in westelike Asië ten tyde van die ontstaan van Indo-Europees.
 
== Verwysings ==
* {{Book reference | Author=Watkins, Calvert | Title=The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots | Publisher=Houghton Mifflin | Year=2000 | ID=ISBN 0-618-08250-6}}
 
* {{Book reference | Author=Beekes, Robert S.P. | Title=Comparative Indo-European Linguistics | Publisher=John Benjamins | Year=1995 | ID=ISBN 90-272-2151-0}}
 
== Sien ook ==
* [[Taal familiesTaalfamilies en tale]]
* [[August Schleicher]], ''(A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages)'' (1861/62)
* [[Lys van Indo-Europese wortels]]
* [[Lys van Indo-Europese tale]]
 
== Eksterne skakels ==
 
*[http://www.ship.edu/%7Ecgboeree/indoeuropean.html Die Evolusie van die Indo-Europese tale, deur Dr. C. George Boeree].
*[http://www.bartleby.com/61/IEroots.html Indo-European Roots, van die American Heritage Dictionary].
*[http://www.utexas.edu/cola/depts/lrc/iedocctr/ie.html Indo-European Documentation Center] by die [[Universiteit van Texas]]
*[http://www.grsampson.net/Q_PIE.html Sê iets in Proto-Indo-Europees] (deur Geoffrey Sampson)
*[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90017 IE taalfamilie oorsig (SIL)]
*[http://www.psych.auckland.ac.nz/psych/research/Evolution/Gray&Atkinson2003.pdf Gray & Atkinson, artikel oor PIE Filogenese]
*[http://web.archive.org/20080821022836/www.geocities.com/protoillyrian Indo-European Root/lemmas] (deur Andi Zeneli)
 
 
== Verwysings ==
 
* Beekes, R.S.P. Comparative Indo-European Linguistics: an Introduction, John Benjamins Publishing, 1995.
* Mallory, J.P. In Search of the Indo-Europeans
* Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin, Russel D. Gray & Quesntin D. Atkinson, Nature 426, 435-439
* Stevenson, V., Atlas van de Europese talen, Het Spectrum 1989.
* {{Bookcite referencebook | Authorauthor=Watkins, Calvert | Titletitle=The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots | Publisherpublisher=Houghton Mifflin | Yearyear=2000 | IDISBN=ISBN 0-618-08250-6}}
 
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Indo-European languages}}
* [http://www.ship.edu/%7Ecgboeree/indoeuropean.html Die Evolusie van die Indo-Europese tale, deur Dr. C. George Boeree].
* [http://www.bartleby.com/61/IEroots.html Indo-European Roots, van die American Heritage Dictionary].
* [http://www.utexas.edu/cola/depts/lrc/iedocctr/ie.html Indo-European Documentation Center] by die [[Universiteit van Texas]]
* [http://www.grsampson.net/Q_PIE.html Sê iets in Proto-Indo-Europees] (deur Geoffrey Sampson)
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90017 IE taalfamilie oorsig (SIL)]
* [http://www.psych.auckland.ac.nz/psych/research/Evolution/Gray&Atkinson2003.pdf Gray & Atkinson, artikel oor PIE Filogenese]
* [http://web.archive.org/20080821022836/www.geocities.com/protoillyrian Indo-European Root/lemmas] (deur Andi Zeneli)
 
{{Taalfamilie}}
 
[[Kategorie:Indo-Europese tale|* ]]
 
[[Kategorie:Indo-Europese tale|*]]
[[Kategorie:Taalfamilies]]
 
 
{{Taalfamilie}}
 
<!-- interwiki -->