Kritieke denke is die ontleding van feite om 'n oordeel te vorm.[1] Die onderwerp is ingewikkeld en daar bestaan verskillende definisies wat oor die algemeen die rasionele, skeptiese, onbevooroordeelde analise of evaluering van feitelike bewyse insluit. Kritiese denke is selfgerig, selfgedissiplineerd, selfgemoniteerde en selfkorrektiewe denke.[2] Dit veronderstel instemming met streng standaarde van uitnemendheid en die bewustheid van die gebruik daarvan. Dit behels effektiewe kommunikasie- en probleemoplossingsvermoëns, asook 'n verbintenis om inheemse egosentrisme[3][4] en sosiosentrisme te oorkom.

GeskiedenisWysig

Die vroegste rekords van kritiese denke is die sienings van Sokrates wat deur Plato opgeteken is. Dit sluit 'n deel in Plato se vroeë dialoë in, waar Sokrates met een of meer gespreksgenote in gesprek tree oor die kwessie van etiek, soos die vraag of dit reg is dat Sokrates uit die gevangenis ontsnap.[5] Die filosoof het hierdie vraag oorweeg en besin en tot die slotsom gekom dat ontsnapping in stryd is met al die dinge wat hy hoër hou as homself: die wette van Athene en die leidende stem wat Sokrates beweer om te hoor.[5]

Sokrates het vasgestel dat 'n mens nie afhanklik kan wees van diegene met 'gesag' om goeie kennis en insig te hê nie. Hy het getoon dat persone moontlik mag en 'n hoë posisie mag hê en tog steeds diep verward en irrasioneel kan wees. Sokrates het volgehou vir 'n individu om 'n goeie lewe te hê of 'n betekenisvolle lewe te hê, moet hy 'n kritiese vraesteller wees en 'n ondersoekende siel hê.[6] Hy het die belangrikheid daarvan vasgestel om diep vrae te stel wat deeglik ondersoek word voordat ons idees as geloofwaardig aanvaar word.

Sokrates het die belangrikheid daarvan vasgestel om 'bewyse te soek, redenasies en aannames noukeurig te ondersoek, basiese konsepte te ontleed en die implikasies op te spoor, nie net van wat gesê word nie, maar ook van wat ook gedoen word'.[7] Sy metode van bevraagtekening staan nou bekend as 'Sokratiese bevraagtekening' en is die bekendste strategie vir kritiese denke. In sy wyse van ondervraging het Sokrates die behoefte aan denke vir duidelikheid en logiese konsekwentheid benadruk. Hy het mense vrae gevra om hul irrasionele denke of gebrek aan betroubare kennis te openbaar. Sokrates het getoon dat die besit van gesag nie akkurate kennis verseker nie. Hy het die metode vasgestel om oortuigings te bevraagteken, die aannames deeglik te ondersoek en op bewyse en gesonde rasionaal te steun. Plato het Sokrates se leerstellings opgeteken en die tradisie van kritiese denke voortgesit. Aristoteles en daaropvolgende Griekse skeptici verfyn Sokrates se leerstellings deur gebruik te maak van sistematiese denke en vrae te stel om die werklike aard van die werklikheid te bepaal, buite die manier waarop dinge met 'n oogopslag lyk.[8]

Sokrates het die agenda vir die tradisie van kritiese denke opgestel, naamlik om algemene oortuigings en verklarings reflekterend te bevraagteken, en oortuigings wat redelik en logies is, noukeurig te onderskei van dié wat - hoe aantreklik dit ook vir ons inheemse egosentrisme is, hoe baie dit ook al ons belange dien, hoe gemaklik ook al of vertroostend, dit kan wees — hulle het nie voldoende bewyse of rasionele grondslag om te glo nie.

Kritiese denke is deur Richard W. Paul beskryf as 'n beweging in twee golwe (1994).[9] Daar word dikwels na die 'eerste golf' van kritiese denke verwys as 'n 'kritiese analise' wat 'n duidelike, rasionele denke is wat kritiek insluit. Die besonderhede daarvan verskil onder diegene wat dit definieer. Volgens Barry K. Beyer (1995) beteken kritiese denke om duidelike, beredeneerde oordele te lewer. Gedurende die proses van kritiese denke moet idees beredeneer word, goed deurdink en beoordeel word.[10] Die Amerikaanse Nasionale Raad vir Uitnemendheid in Kritieke Denke[11] definieer kritiese denke as die "intellektueel gedissiplineerde proses om aktief en vaardig te konseptualiseer, toe te pas, te analiseer, te sintetiseer of inligting wat versamel is te evalueer uit, of gegenereer word deur, waarneming, ervaring, nadenke, redenering , of kommunikasie, as 'n riglyn vir geloof en optrede."[12]

Etimologie en oorsprong van kritiese denkeWysig

In die term kritiese denke is die woord krities, (Grk. Κριτικός = kritikos = "kritikus") afkomstig van die woord kritikus en impliseer dit 'n kritiek; dit identifiseer die intellektuele vermoë en die middele "om te oordeel", "van oordeel fel", "vir oordeling" en om "in staat te wees om te onderskei".[13] Die intellektuele wortels van kritiese[14] denke is so oud soos die etimologie daarvan, en is uiteindelik terug te voer na die onderwyspraktyk en visie van Sokrates[15] 2 500 jaar gelede, wat met behulp van 'n ondersoekmetode ontdek het dat mense nie rasioneel hul aansprake op kennis met selfvertroue kon regverdig nie.

DefinisiesWysig

Tradisioneel word kritiese denke soos volg gedefinieer:

  • "Die proses om inligting aktief en vaardig te konseptualiseer, toe te pas, te analiseer, te sintetiseer en te evalueer om tot 'n antwoord of gevolgtrekking te kom"[16]
  • "Gedissiplineerde denke wat duidelik, rasioneel, oopkop en deur bewyse ingelig is"[16]
  • "Doelgerigte, selfregulerende oordeel wat lei tot interpretasie, analise, evaluering en afleiding, sowel as verduideliking van die bewyse, konseptuele, metodologiese, kriteria of kontekstuele oorwegings waarop daardie oordeel gebaseer is"[17]
  • "Sluit 'n verbintenis in om rede te gebruik in die formulering van ons oortuigings"[18]
  • Die vaardigheid en geneigdheid om met reflektiewe skeptisisme aan 'n aktiwiteit deel te neem (McPeck, 1981).[19]
  • Om na te dink oor denke op 'n manier wat ontwerp is om foute en vooroordele in jou eie denke te organiseer en te verduidelik, die doeltreffendheid daarvan te verhoog en te herken. Kritiese denke is nie 'harde' denke nie en is ook nie gerig op die oplossing van probleme nie (behalwe die'verbetering' van eie denke). Kritiese denke is na binne gerig met die doel om die rasionaliteit van die denker te maksimeer. 'n Mens gebruik nie kritiese denke om probleme op te los nie - jy gebruik kritiese denke om jou denkproses te verbeter.[20]
  • "'n Beoordeling gebaseer op noukeurige analitiese evaluering"[21]
  • "Kritiese denke is 'n soort denkpatroon wat vereis dat mense reflektief moet wees, en aandag moet skenk aan besluitneming wat hul oortuigings en optrede rig. Met kritiese denke kan mense met meer logika aflei, gesofistikeerde inligting verwerk en verskillende kante van 'n saak beskou sodat hulle meer deeglike gevolgtrekkings kan maak."[22]
  • Kritiese denke het sewe kritiese kenmerke: om nuuskierig en weetgierig te wees, oopkop te wees vir verskillende kante, in staat te wees om stelselmatig te dink, analities te wees, volhardend te wees tot die waarheid, vertroue in kritiese denke self en laastens volwasse te wees.[23]
  • Alhoewel kritiese denke op verskillende maniere gedefinieer kan word, is daar 'n algemene ooreenkoms in die sleutelkomponent daarvan - die begeerte om 'n bevredigende resultaat te bereik, en dit moet bereik word deur rasionele denke en 'n resultaatgedrewe manier. Halpern is van meening dat kritiese denke eerstens aangeleerde vermoëns behels soos probleemoplossing, berekening en suksesvolle toepassing. Dit sluit ook die tendens in om die denkproses te betrek. In onlangse tye het Stanovich geglo dat moderne IK-toetsing amper nie die vermoë van kritiese denke kon meet nie.[24]

Kenners van hedendaagse kritiese denke het hierdie tradisionele definisies uitgebrei om kwaliteite, konsepte en prosesse in te sluit soos kreatiwiteit, verbeelding, ontdekking, refleksie, empatie, verbindende kennis, feministiese teorie, subjektiwiteit, dubbelsinnigheid en onbeslistheid. Sommige definisies van kritiese denke sluit hierdie subjektiewe praktyke uit.[25][16]

1.Volgens Ennis is "kritiese denke die intellektueel gedissiplineerde proses om aktief en vaardig te konseptualiseer, toe te pas, te ontleed, te sintetiseer en / of te evalueer van inligting wat versamel is uit of gegenereer word deur, waarneming, ervaring, refleksie, redenasie of kommunikasie, as 'n gids tot geloof en aksie.” [26] Hierdie definisie wat Ennis verskaf, word onderskryf deur Harvey Siegel,[27] Peter Facione [23] en Deanna Kuhn. [28]

2.Volgens Ennis se definisie verg kritiese denke baie aandag en breinfunksie. Wanneer 'n kritiese denkbenadering op onderwys toegepas word, help dit die brein van die student om beter te funksioneer en om tekste anders te verstaan.

̟3.Verskillende studierigtings kan verskillende soorte kritiese denke vereis. Kritiese denke bied meer invalshoeke en perspektiewe op dieselfde materiaal.

Logika en rasionaliteitWysig

Die bestudering van logiese argumentasie is relevant vir die bestudering van kritiese denke. Logika is gemoeid met die ontleding van argumente, insluitend die beoordeling van die korrektheid of onjuistheid daarvan.[29] Op die gebied van epistemologie word kritiese denke beskou as logies korrekte denke, wat die onderskeid tussen logies-waar en logies-valse stellings moontlik maak.[30]

In die "eerste golf" logiese denke word die denker verwyder uit die gedagtegang, en die ontleding van verbande tussen konsepte of denkpunte is skynbaar vry van enige vooroordeel. In sy essay Beyond Logicism in Critical Thinking beskryf Kerry S. Walters hierdie ideologie so: "'n Logiese benadering tot kritiese denke dra die boodskap aan studente oor dat denke slegs legitiem is as dit voldoen aan die prosedures van informele (en in mindere mate, formele) logika en dat die goeie denker noodwendig mik na analitiese, abstrakte, universele en objektiewe style van ondersoek en beoordeling. Hierdie denkmodel het so vasgelê in konvensionele akademiese wysheid dat baie opvoeders dit as kanon aanvaar.[31] Sulke beginsels gaan gepaard met die toenemende afhanklikheid van 'n kwantitatiewe begrip van die wêreld.

In die “tweede golf” van kritiese denke het outeurs bewustelik wegbeweeg van die logiessentriese manier van kritiese denke wat kenmerkend is van die "eerste golf". Alhoewel baie geleerdes 'n minder eksklusiewe siening begin aanneem het oor wat kritiese denke behels, bly rasionaliteit en logika algemeen aanvaar as noodsaaklike basis vir kritiese denke. Walters voer aan dat eksklusiewe logika in die eerste golf-sin gebaseer is op "die ongegronde aanname dat goeie denke reduseerbaar is tot logiese denke".[32]

Deduksie, abduksie en induksieWysig

Daar is drie soorte logiese redenasies. Informeel kan daar benewens formele deduksie twee soorte logiese redenasies onderskei word, naamlik induksie en abduksie.

DeduksieWysig

Deduksie is die gevolgtrekking uit die struktuur van die argument se uitgangspunt deur gebruik te maak van afleidingsreëls wat formeel die van proposisionele kalkulus gebruik. Byvoorbeeld: X is 'n mens en alle mense het 'n gesig, dus het X 'n gesig.

InduksieWysig

Induksie maak 'n gevolgtrekking uit 'n patroon wat gewaarborg word deur die strengheid van die struktuur waarop dit van toepassing is. Byvoorbeeld: die som van ewe heelgetalle is ewe. Laat   dan   is selfs per definisie   , wat gelyk is; dus om twee ewe getalle op te som, lei dit tot 'n ewe getal.

AbduksieWysig

Abduksie maak 'n gevolgtrekking met behulp van 'n heuristiek wat waarskynlik is, maar nie onvermydelik is nie, gegewe 'n mate van voorkennis. Byvoorbeeld: ek sien skape op in 'n veld en hulle lyk wit van my waarnemingshoek, en skape is dus wit. Kontrasteer die deduktiewe stelling: Sommige skape is aan minstens een kant wit.

Kritiese denke en rasionaliteitWysig

Kerry S. Walters, 'n emeritus-professor in filosofie aan die Gettysburg Kollege, voer aan dat rasionaliteit meer as net logiese of tradisionele metodes van probleemoplossing en - analise vereis, of wat hy die "kalkulus van regverdiging" noem, maar ook "kognitiewe handelinge soos verbeelding, konseptuele kreatiwiteit, intuïsie en insig" (bl. 63). Hierdie 'funksies' is gefokus op ontdekking, op meer abstrakte prosesse in plaas van lineêre, reëlgebaseerde benaderings tot probleemoplossing. Die lineêre en nie-opeenvolgende verstand moet albei betrokke wees by die rasionele verstand.[33]

Die vermoë om 'n argument krities te ontleed - om struktuur en komponente, tesis en redes te dissekteer - is noodsaaklik. Maar so ook die vermoë om buigsaam te wees en nie-tradisionele alternatiewe en perspektiewe te oorweeg. Hierdie aanvullende funksies laat kritiese denke toe om 'n praktyk te wees wat verbeelding en intuïsie omvat in samewerking met tradisionele wyses van deduktiewe ondersoek.[33]

FunksiesWysig

Die lys van kernkritieke denkvaardighede sluit waarneming, interpretasie, analise, afleiding, evaluering, verduideliking en metakognisie in. Volgens Reynolds (2011) gee 'n individu of 'n groep wat krities dink, die nodige oorweging om byvoorbeeld vas te stel:[34]

  • Bewyse deur die werklikheid
  • Konteksvaardighede om die probleem van konteks te isoleer
  • Relevante kriteria om goeie oordeel te vel
  • Toepaslike metodes of tegnieke vir die oordeel
  • Toepaslike teoretiese konstrukte om die probleem en die betrokke vraag te verstaan

Benewens die besit van sterk kritiese denkvaardighede, moet 'n mens ingestel wees om probleme en besluite aan te pak met behulp van hierdie vaardighede. Kritiese denke gebruik nie net logika nie, maar ook breë intellektuele kriteria soos duidelikheid, geloofwaardigheid, akkuraatheid, presisie, relevansie, diepte, breedte, belangrikheid en regverdigheid.[35] Kritiese denke vereis die vermoë om:

  • Herken probleme om werkbare middele te vind om die probleme die hoof te bied
  • Verstaan die belangrikheid van prioritisering en orde van voorkoms in probleemoplossing
  • Versamel toepaslike (relevante) inligting
  • Herken verswygde aannames en waardes
  • Begryp en gebruik taal met akkuraatheid, helderheid en onderskeidingsvermoë
  • Interpreteer data om bewyse te beoordeel en argumente te evalueer
  • Herken die bestaan (of nie-bestaan) van logiese verhoudings tussen stellings
  • Maak geregverdigde gevolgtrekkings en veralgemenings
  • Toets die gevolgtrekkings en veralgemenings waartoe jy kom
  • Rekonstrueer 'n mens se patroon van opvattings op grond van wyer ervaring
  • Lewer akkurate oordele oor spesifieke dinge en eienskappe in die alledaagse lewe.

In opsomming:

"'n Volgehoue poging om enige geloof of veronderstelde vorm van kennis te ondersoek in die lig van die bewyse wat dit ondersteun of weerlê en die verdere gevolgtrekkings waartoe dit neig."[36]

VerwysingsWysig

  1. Edward M. Glaser. "Defining Critical Thinking". The International Center for the Assessment of Higher Order Thinking (ICAT, US)/Critical Thinking Community. Besoek op 2017-03-22.
  2. Clarke, John (2019). Critical Dialogues: Thinking Together in Turbulent Times. Bristol: Policy Press. p. 6. ISBN 978-1-4473-5097-2.
  3. "Piaget's Stages of Cognitive Development". www.telacommunications.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Mei 2019. Besoek op 2018-04-03.
  4. "It's a Fine Line Between Narcissism and Egocentrism". Psychology Today. Besoek op 2018-04-03.
  5. 5,0 5,1 Visser, Jan; Visser, Muriel (2019). Seeking Understanding: The Lifelong Pursuit to Build the Scientific Mind. Leiden: BRILL. p. 233. ISBN 978-90-04-41680-2.
  6. Stanlick, Nancy A.; Strawser, Michael J. (2015). Asking Good Questions: Case Studies in Ethics and Critical Thinking. Indianapolis: Hackett Publishing. p. 6. ISBN 978-1-58510-755-1.
  7. Chiarini, Andrea; Found, Pauline; Rich, Nicholas (2015). Understanding the Lean Enterprise: Strategies, Methodologies, and Principles for a More Responsive Organization. Cham: Springer. p. 132. ISBN 978-3-319-19994-8.
  8. "A Brief History of the Idea of Critical Thinking". www.criticalthinking.org. Besoek op 2018-03-14.
  9. Walters, Kerry (1994). Re-Thinking Reason. Albany: State University of New York Press. pp. 181–98.
  10. Elkins, James R. "The Critical Thinking Movement: Alternating Currents in One Teacher's Thinking". myweb.wvnet.edu. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Junie 2018. Besoek op 23 Maart 2014.
  11. "Critical Thinking Index Page".
  12. "Defining Critical Thinking".
  13. Brown, Lesley. (ed.) The New Shorter Oxford English Dictionary (1993) bl. 551.
  14. "Lexical Investigations: Critical Thinking - Everything After Z by Dictionary.com". Everything After Z by Dictionary.com. 2013-06-25. Besoek op 2018-04-03.
  15. "Socrates". Biography. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 March 2019. Besoek op 2018-04-03.
  16. 16,0 16,1 16,2 "Critical – Define Critical at Dictionary.com". Dictionary.com. Besoek op 2016-02-24.
  17. Facione, Peter A. (2011). "Critical Thinking: What It is and Why It Counts". insightassessment.com. p. 26. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 29 Julie 2013. Besoek op 4 Augustus 2012.
  18. Mulnix, J. W. (2010). "Thinking critically about critical thinking". Educational Philosophy and Theory. 44 (5): 471. doi:10.1111/j.1469-5812.2010.00673.x. S2CID 145168346.
  19. "Critical Thinking: A Question of Aptitude and Attitude?". doi:10.5840/inquiryctnews20102524. S2CID 37573705. Cite journal requires |journal= (help)
  20. Carmichael, Kirby; letter to Olivetti, Laguna Salada Union School District, Mei 1997.
  21. "critical analysis". TheFreeDictionary.com. Besoek op 2016-11-30.
  22. "Book Reviews and Notes : Teaching Thinking Skills: Theory and Practice. Joan Baron and Robert Sternberg. 1987. W.H. Freeman, & Co., New York. 275 bladsye. Index. ISBN 0-7167-1791-3. Paperback". Bulletin of Science, Technology & Society. 8 (1): 101. February 1988. doi:10.1177/0270467688008001113. ISSN 0270-4676. S2CID 220913799.
  23. 23,0 23,1 Facione, Peter A.; Facione, Noreen C. (Maart 1993). "Profiling critical thinking dispositions". Assessment Update. 5 (2): 1–4. doi:10.1002/au.3650050202. ISSN 1041-6099.
  24. Halpern, Diane F. (2006), "The Nature and Nurture of Critical Thinking", in Sternberg, Robert J; Roediger Iii, Henry L; Halpern, Diane F, Critical Thinking in Psychology, Cambridge University Press, pp. 1–14, doi:10.1017/cbo9780511804632.002, ISBN 9780511804632 
  25. Walters, Kerry (1994). Re-Thinking Reason. Albany: State University of New York Press.
  26. Ennis, Robert H. (2015), "Critical Thinking", The Palgrave Handbook of Critical Thinking in Higher Education, Palgrave Macmillan, doi:10.1057/9781137378057.0005, ISBN 9781137378057 
  27. Siegel, Harvey (2013-09-27). Educating Reason. doi:10.4324/9781315001722. ISBN 9781315001722.
  28. Kuhn, Deanna (Januarie 2015). "Thinking Together and Alone". Educational Researcher. 44 (1): 46–53. doi:10.3102/0013189x15569530. ISSN 0013-189X. S2CID 145335117.
  29. Salmon, Merrilee H. (2013). Introduction to Logic and Critical Thinking, Sixth Edition. Boston, MA: Cengage Learning. p. 12. ISBN 978-1-133-04975-3.
  30. Sherrie, Wisdom (2015). Handbook of Research on Advancing Critical Thinking in Higher Education. Hershey, PA: IGI Global. p. 294. ISBN 978-1-4666-8412-6.
  31. Kerry S. Walters (1994). Re-Thinking Reason: New Perspectives in Critical Thinking. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-2095-9.
  32. Kerry S. Walters (1994). Re-Thinking Reason: New Perspectives in Critical Thinking. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-2095-9.
  33. 33,0 33,1 Kerry S. Walters (1994). Re-Thinking Reason: New Perspectives in Critical Thinking. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-2095-9.
  34. Reynolds, Martin (2011). Critical thinking and systems thinking: towards a critical literacy for systems thinking in practice. In: Horvath, Chrii. and Forte, James M. eds. Critical Thinking. New York: Nova Science Publishers, bl. 37–68.
  35. Jones, Elizabeth A., & And Others (1995). National Assessment of College Student Learning: Identifying College Graduates' Essential Skills in Writing, Speech and Listening, and Critical Thinking. Final Project Report (NCES-95-001) (PDF). from National Center on Postsecondary Teaching, Learning, and Assessment, University Park, PA.; Office of Educational Research and Improvement (ED), Washington, DC.; U.S. Government Printing Office, Superintendent of Documents, Mail Stop: SSOP, Washington, DC 20402-9328. PUB TYPE - Reports Research/Technical (143) bl. 14–15. ISBN 978-0-16-048051-5. Besoek op 2016-02-24.
  36. Edward M. Glaser (1941). An Experiment in the Development of Critical Thinking. New York, Bureau of Publications, Teachers College, Columbia University. ISBN 978-0-404-55843-7.

SkakelsWysig