Padkos

peuselhappies vir 'n reis

Padkos verwys na peuselhappies wat mense saam met hul neem om te eet terwyl hulle reis,[1] gewoonlik op 'n lang padreis.

Tipiese voorbeelde van padkos sluit in: hardgekookte eiers, toebroodjies, frikkadelle, hoenderboudjies, Weense worsies, slaptjips en koeldrank[2] en gewoonlik ook koffie of tee in 'n fles.

WoordherkomsWysig

Volgens die Afrikaanse Etimologieë deur Boshoff en Nienaber (1967) [3], deur na Johannes du Plessis Scholtz se bydrae te verwys, kom die woord in Suid-Afrika in die tweede helfte van die 18de eeu voor.

En inderdaad, in hierdie geval is dit waarskynlik Jacobus Coetsé Jansz in sy Relaas aan Rijk Tulbagh, wat in 1760 onder meer oor die "Amacquas" uitwei, en juis dat hierdie stam selfs 'n paar jong beeste tot padkos sal ruil vir krale (as sieraad) en veral yster:[4]

Cquote1.svg

Sijnde deselve voor 't overige seer gesteld op Coralen, dog wel 't meeste op Yser, waarom den Relatant in zijn te rug reijse, op een vriendelijke wijse met eenige Jonge Beestjes tot Padkost van haarl. beschonken zijnde...

Cquote2.svg

G.J. Van Wyk (2003) stel die datum op 1750.[5]

Die gebruik van padkos is egter opmerklik 'n paar dekades ouer, want op Donderdag, die 12de Julie 1725, skryf Francois de Cuiper in sy Dagregister oor die nypende proviandtekort (in hierdie geval, hul beeste wat deels van uitputting op 'n streep vrek, en die Tsongastamme wat nie sonder meer die krale as ruilmiddel wou aanvaar nie), wat maar een faktor was wat later daartoe aanleiding sou gee dat die ekspedisie by die Komati in hul spore moes omdraai, terug Delagoabaai (in die hedendaagse Mosambiek) toe:

Cquote1.svg

Siende nu dat onse beesten merkelijk af waren gevallen en verslapt, onmogelijk sijnde nog so een groote reijs te doen naar de voorn[oemde] Landstreek, het selve nooijt en hadden kunnen goedmaken, ook dat wij voor onse mede hebbende coralen geen de minste padcost en conde ruijlen, [...]

Cquote2.svg

In 'n paar voetnotas oor dieselfde Dagregister, wys H.J.J.M. van der Merwe op die woorde "bocken" (i.p.v. "geiten"), "hoenders" (i.p.v. "kippen") en selfs die presiese spelling "bagasie" (i.p.v. "bagage") wat op 'n druppel water na Afrikaans lyk.[6]

Die Woordenboek der Nederlandsche Taal erken die Suid-Afrikaanse herkoms van padkost: (in Zuid-Afrika) datgene wat men medeneemt als men op het pad gaat, reisbehoefte.[7]

VoedselWysig

Opvallend genoeg is daar die sinoniem "wegkost" wat opduik in Anders Sparrman se lywige Resa till Goda Hopps (1783, oor sy reisjare 1772-1776 aan die Kaap); soos gebruiklik is gaste ook nie met leë hande op die langpad weggestuur nie:

Oorspronklike Sweeds
(1783)[8]
Duitse vertaling
(1784)[9]
Engelse vertaling
(1785)[10]
Nederlandse vertaling
(1787)[11]
Franse vertaling
(1787)[12]
Imedlertid åto vi frukost, drucko hvarannan till in gesundheit, hvarpå följde tacksågelse och farvål, samt en dubbel Smörgås, hvilken Vården och Vårdinnan hulpos åt att stoppa ned i min råck-ficka, till matsäck (weegkost). Mittlerweile frühstückten wir, tranken einander zu, worauf denn noch eins zur Danksagung und eins auf glückliche Reise folgte, bis ein doppeltes Butterbrodt, das Wirth und Wirthin zur Reisekost ( Wegkost ) mir in die Rocktasche stecken halfen, den Beschluss machte. In the mean time we ate our breakfasts, and drank to each others health; upon which I returned them thanks and took leave of them, with a luncheon of bread and butter doubled together, and stuffed into my coat-pocket by my host and hostess, by way of (weegkost) or provision for my journey. Middelerwijl gebruikten wij ons ontbijt, en dronken daarbij een goed glas wijn, waarop dan nog een tot dankzegging, en een op mijne gelukkige reize volgde; tot dat een dubbel geboterd brood, welk de waard en waardin tot reiskost mij in mijnen roks-zak hielpen steeken, het besluit maakte. [...] nous déjeûnâmes cependant, et bûmes à la santé les uns des autres, après quoi je leur fis mes remercîmens, et pris congé d’eux, emportant un morceau de beurre enfermé dans deux morceaux de pain, dont mon hôte et mon hôtesse eujent soin de garnir ma poche, comme d’un (weegkost) ou viatique.

In die tyd van die Tweede Vryheidsoorlog en daarna kon padkos 'n stukkie biltong en 'n bietjie drinkwater beteken het, afhangend hoe kort die afstand was.[13] Maar dit beteken moontlik ook gekookte eiers, brood, beskuit, gekookte melk, koffie, vleis, suiker, lemoene, 'n tros piesangs (en ander vrugte), of selfs brandewyn, 'n bottel wyn of knertsie jenewer, wat op die trein genuttig kan word.[14][15][16] Soms moes hierdie padkos gerek word vir tussen 2 tot 8 dae.

Skaars 90 jaar later voer 'n Nederlandse rubriekskrywer in die Algemeen Dagblad aan geen Suid-Afrikaner met 'n greintjie selfrespek sal die pad aandurf sonder padkos nie. Dit is nou hardgekookte eiers, gebraaide worsies, tamaties, eier-en-mayonnaise-toebroodjies en frikkadelle. Gewoonlik gaan daar ook "een berg padkos" in die motor saam, veral sodat mens die kinders op die agtersitplek konstant kan volprop om hul stil te hou.[17]

VerwysingsWysig

  1. (en) collinsdictionary.com/padkos
  2. (af) reisgenoot.co.za padkos idees
  3. 1967, bl. 477
  4. E.C. Godée Molsbergen. 1916. Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse tijd. Deel II. Tochten naar het Noorden 1686-1806.
  5. G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch s.v. pad-
  6. Van der Merwe, H.J.J.M. 1969. Scheepsjournael ende Daghregister. Pretoria: Van Schaik, vide pp. 186 & 199
  7. Woordenboek der Nederlandsche Taal s.v. padkost
  8. Sparrman, A. 1783. Resa till Goda Hopps - Udden, Södra Pol-kretsen och Omkring Jordklotet. Stockholm: Anders J. Nordström. p. 77.
  9. Sparrman, A. 1784 (1783).Reise nach dem Vorgebirge der guten Hoffnung, den südlichen Polarländern und um die Welt. Aus dem Schwedischen frei übersetzt von Christian Heinrich Groskurd. Berlin: Haude und Speyer. p. 70
  10. Sparrman, A. 1785 (1783). A Voyage to the Cape of Good Hope towards the Antarctic Polar Circle and Round the World. London: G.G.J. Johnson & J. Robinson. p. 70.
  11. Sparrman, A. 1787 (1783). Reize naar de Kaap de Goede Hoop, de Landen van de Zuidpool, en Rondom de Waereld. Amsterdam: M. De Bruijn. p. 84.
  12. Sparrman, A. 1787 (1783). Voyage au Cap de Bonne-Espérance et Autour du Monde avec le Capitaine Cook. Traduit par M. Le Tourneur. Paris: Chez Buisson. pp. 97-98.
  13. "Nog een jobstijding.". "Het volksdagblad". Amsterdam, 1899/11/04 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 18-02-2021
  14. "WETENSCHAPPEN.". "De nieuwe courant". 's-Gravenhage, 1901/07/24 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 18-02-2021
  15. "Delftsche courant". Delft, 1900/01/15 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 18-02-2021
  16. "HET BRITSCHE RIJK.". "De nieuwe courant". 's-Gravenhage, 1904/08/10 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 18-02-2021
  17. "Geen tijd voor padkos op snelweg". "Algemeen Dagblad". Rotterdam, 1992/04/15 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 18-02-2021