Jan Hendrik Wolkers (Oegstgeest, 26 Oktober 1925 – Westermient, 19 Oktober 2007) was 'n Nederlandse skrywer, beeldhouer en skilder. Hy behaal bekendheid met die romans Terug naar Oegstgeest (1965) en Turks fruit (1969). Hy weier om verskeie pryse in ontvangs te neem, waaronder die Constantijn Huygens-prijs (toegeken in 1982) en die P.C. Hooft-prijs (1989).

Jan Wolkers
Jan Wolkers.jpg
Jan Wolkers in 1995
Gebore
Jan Hendrik Wolkers

26 Oktober 1925
Oegstgeest
Sterf19 Oktober 2007
Westermient
Handtekening
Jan Wolkers signature.svg

In weerwil van sy bekendheid as skrywer het Wolkers volgehou dat hy homself in die eerste plek as beeldhouer beskou.[1]

BiografieWysig

 
Geboortehuis van Wolkers, Deutzstraat 7 te Oegstgeest

JeugjareWysig

Jan Wolkers was afkomstig uit 'n gereformeerde milieu, waarvan hy hom in sy tienerjare gedistansieer het. Sy ouers (Jan Hendrik Wolkers senior, 1890-1976, en Jannetje van der Heijde 1899-1979) is oorspronklik afkomstig van Amsterdam en het elf kinders gehad, van wie Jan die derde was. Sy vader het voor die Tweede Wêreldoorlog 'n beskeie en sukkelende kruidenierswinkel in Oegstgeest besit.

Wolkers se onderwys vind plaas by wyse van mulo ("Meer uitgebreid lager onderwijs"), maar hy moes die skool spoedig verlaat as gevolg van slegte punte, sodat hy weldra in die winkel uitgehelp het. Hy was onder meer 'n dieretuinwerker in 'n laboratorium aan die Universiteit van Leiden, 'n tuinier, en het ook landskappe geskilder. Tydens die oorlog werk Jan Wolkers eers as die jongste klerk in die verspreidingskantoor in Oegstgeest. Later het hy weggekruip. Hy het lesse by die Leidse skilderakademie' Ars Aemula Naturae, gevolg, en geleer om te tik - die enigste vaardigheid waarin hy ooit sou studeer. Kort na die bevryding woon Wolkers in Parys.

Latere jareWysig

 
Wolkers saam met Karina Gnirrep (1974)

Jan Wolkers was drie keer getroud. In 1947 tree hy in die huwelik met Maria de Roo (1923-1993).[2] Uit die huwelik word drie kinders gebore. Sy dogter Eva (1949) sterf op 10 Junie 1951 as gevolg van 'n ongeluk in die bad. Hierdie traumatiese gebeurtenis sou Wolkers later verwerk in die roman Een roos van vlees uit 1963.

In 1958 troue Wolkers in Frankryk met Annemarie Nauta (* 1937). Die huwelik sou nie lank hou nie. Hierdie tydperk vorm later die inspirasie vir die roman Turks fruit. Olga, die hoofkarakter van die boek, is gebaseer op Nauta. Met Olga se kanker en haar afsterwe in sy roman Turks fruit simboliseer Wolkers die rouproses wat hy deurgemaak het na die beëindiging van die verhouding.

In 1963 ontmoet Wolkers die destydse 17-jarige Karina Gnirrep. Sy het skuins oorkant sy ateljee in Uiterwaardenstraat gewoon. Sy is die dogter van Piet Gnirrep, wat gedurende die oorlog tien jaar tronkstraf opgelê is vir sy bydrae tot die organisasie van die Februarie-staking, waarvan hy vier jaar in 'n Duitse gevangenis deurgebring het, en Johanna Harthoorn, wat bygedra het tot die CPN-verset tydens die oorlog. Kort daarna trek Karina by Wolkers in die woonateljee aan Zomerdijkstraat 22 in die Amsterdamse Rivierenbuurt in, waar Wolkers sedert 1950 woonagtig was. Hulle het ook in hul tuinhuis in die woonstelkompleks Amstelglorie in Jan Vroegopsingel gewoon. [3]In 1980 verhuis die egpaar van Amsterdam na die buurt Westermient op die eiland Texel. In 1981 is Wolkers met Gnirrep getroud. In dieselfde jaar is hul tweelingseuns gebore.

In 2002 en 2003 saai VPRO se Villa Achterwerk vir twee seisoene die reeks De Achtertuin van Jan Wolkers uit, wat handel oor die plante wat Wolkers en Karina in die tuin geplant het en die diere wat hulle by hul huis op Texel aangehou het. Vir die Europese Parlementsverkiesing in 2004 en die Parlementêre verkiesings in 2006 was Wolkers op die Partij voor de Dieren se lys as lijstduwer.

In 2006 word Wolkers 'n ereburger van Texel.[4] Ook ander munisipaliteit wat hul met Wolkers en sy werk vereenselwig het sy nagedagtenis geëer. So word daar in Oegstgeest, Leiden, Voorschoten, Groningen, Kloetinge en Utrecht strate, singels en lane na Jan Wolkers vernoem.

Vanaf 2013 word die Jan Wolkers-prijs jaarliks toegeken aan die beste Nederlandse natuurboek.

AfsterweWysig

Jan Wolkers is Vrydag 19 Oktober 2007, 'n week voordat hy 82 jaar oud geword het, in sy huis op Texel oorlede. Die week tevore is Wolkers met Erysipelas (wondroos) opgeneem in die Gemini-hospitaal in Den Helder. Op Maandag 15 Oktober is hy gediagnoseer met lewersirrose, wat nie meer behandel kon word nie. [5]

Wolkers is op 24 Oktober veras. Die seremonie in die begraafplaas De Nieuwe Ooster in Amsterdam kon regstreeks op TV gevolg word. Toesprake is gemaak deur De Bezige Bij se redakteur Robbert Ammerlaan, de Volkskrant se hoofredakteur Pieter Broertjes, die historikus Maarten van Rossem, die Nederlandse minister van kultuur Ronald Plasterk, die skrywer Remco Campert en Wolkers se weduwee Karina. Sy seun Tom en Leonie Hulsman, die vriendin van sy seun Bob, het 'n lied gesing wat hul self gekomponeer het. [6]Wolkers se as is later onder die tulpboom in sy tuin begrawe. [7]

Enkele maande voor sy dood het Wolkers toestemming verleen aan die literêre joernalis Onno Blom om sy biografie te skryf. [8] Die boek is getiteld "Het litteken van de dood". Die biografie van Jan Wolkers het in 2017 verskyn en 'n jaar later die Nederlandse Biografieprijs verower.

Die persoonlike en literêre argief van Jan Wolkers is sedert 2019 beskikbaar in die biblioteek van die Universiteit van Leiden. [9][10]

Sy kunsWysig

As skrywerWysig

Wolkers se debuut as skrywer vind in 1961 plaas toe die kortverhaalbundel Serpentina's petticoat verskyn. In die openingsverhaal 'Het tillenbeest' steel die hoofkarakter uit 'n naburige kasteel 'n beeld wat die sfinks voorstel uit Sophokles se tragedie, Koning Oedipus. Die verhaal sinspeel op outobiografiese ervaringe: die werklike beeld is in 2013 deur die skrywer se suster aan Kasteel Oud-Poelgeest, die regmatige eienaar daarvan, terugbesorg. Daar word dit uitgestal in die Drakenzaal. [11]

In 1962 verskyn Wolkers se eerste roman getiteld Kort Amerikaans. Daarna verskyn daar gereeld 'n nuwe boek van sy hand. In 1969 verskyn Turkish delight, Wolkers se grootste literêre sukses. Die boek is in 1973 deur die regisseur Paul Verhoeven verfilm met protagoniste Rutger Hauer en Monique van de Ven.

Wolkers se Gereformeerde herkoms word gereeld weerspieël in sy romans. Verder word sy romans gekenmerk deur 'n openheid oor seksualiteit. Hy was een van die eerste literêre skrywers wat in die rigting beweeg het. Die eerste uitgewer van Wolkers was van mening dat daar te veel "vuil woorde" in sy boeke was, en dat Wolkers dit sou moes vervang deur Latynse terme. Wolkers het aangevoer dat die dinge wat hy beskryf op natuurlike wyse in die samelewing en die lewe voorkom. Hy beskou die eksplisiete beskrywings in sy verhale dus as geregverdig. Hy het ook daarop gewys dat in "groot boeke" soos die Bybel al hierdie dinge op 'n ewe onmiskenbare wyse vertel word.

Die boeke van Wolkers bevat sterk outobiografiese elemente, en in sommige gevalle speel afguns teenoor sy skoonouers 'n rol.

Ander temas wat gereeld in Wolkers se werk voorkom, is (fisiese) agteruitgang en die dood. In sy eerste skilderye gebruik hy ook die tema van die dood, byvoorbeeld stillewes met skedels. Wolkers het vroeg met die dood in aanraking gekom. Tydens die Tweede Wêreldoorlog, op 30 Augustus 1944, sterf sy oudste broer, Gerrit Johannes Wolkers op 22-jarige ouderdom aan Witseerkeel (difterie).

In 2007 skryf Wolkers spesiaal vir die posseëls van die Weke van de Kaart 2007[12] 'n gedig wat deur die grafiese ontwerper Lex Reitsma verwerk word. Die see, die ruimte en die lig van Texel, en Die geboorte van Venus van die Italiaanse skilder Botticelli het Wolkers geïnspireer tot die skryf van die gedig vir die posseëls.  

In Augustus 2007 het Jan Wolkers self die luisterboekTurks fruit voorgelees in sy huis op Texel. Dit het in Oktober van daardie jaar verskyn.

 
Karina Wolkers (2017)

In 2007 was hy die skrywer van die teks vir die uitsending op 19 Desember van Groot Dictee der Nederlandse Taal. As Wolkers nie twee maande voor die gebeurtenis oorlede is nie sou hy die diktaat self aangebied het, waarskynlik via 'n satellietverbinding tussen Texel en Den Haag. Hy is toe vervang deur sy vrou en muse Karina wat die diktaat in sy plek gelees het. Dit maak Jan Wolkers die enigste skrywer wat nie self die diktaat tydens die uitsending aangebied het nie. Wolkers het die diktaat in Augustus voltooi, en dus maak dit die werk amptelik sy "laatst bekende teks". Dit was nie, soos dikwels die geval is met die "Groot Dictee", 'n ewekansige versameling van moeilik spelbare woorde wat deur 'n dun verhaal sonder 'n intrige bymekaargehou word nie, maar wat vorm en inhoud betref, 'n 'echte Wolkers', kompleet met Bybel, engele, seks en 'geskilderde' taal.

PublikasiesWysig

RomansWysig
  • 1962 - Kort Amerikaans
  • 1963 - Een roos van vlees
  • 1965 - Terug naar Oegstgeest
  • 1967 - Horrible tango
  • 1969 - Turks fruit
  • 1974 - De walgvogel
  • 1977 - De kus
  • 1979 - De doodshoofdvlinder
  • 1980 - De perzik van onsterfelijkheid
  • 1981 - Brandende liefde
  • 1982 - De junival
  • 1983 - Gifsla
  • 1984 - De onverbiddelijke tijd
NovelleWysig
  • 1975 - Dominee met strooien hoed
  • 2005 - Zomerhitte (Boekenweekgeschenk)
KortverhaalbundelsWysig
  • 1961 - Serpentina's petticoat
  • 1963 - Gesponnen suiker
  • 1964 - De hond met de blauwe tong
  • 1981 - Alle verhalen
  • 1984 - Sprookjes van de kust
  • 1985 - 22 sprookjes, verhalen en fabels
  • 1988 - Kunstfruit en andere verhalen
  • 1989 - Jeugd jaagt voorbij
  • 1991 - Wat wij zien en horen (samen met Bob en Tom Wolkers)
  • 2003 - De achtertuin (boek bij televisieserie)
EssaysWysig
  • 1987 - Een paradijsvogel boven het aardappelloof
  • 1988 - De bretels van Jupiter
  • 1990 - De drijfschaal van Van Gogh
  • 1991 - Tarzan in Arles
  • 1994 - Rembrandt in Rommeldam
  • 1995 - Zwarte bevrijding (Boekenweek)
  • 1996 - Icarus en de vliegende tering
  • 1997 - Mondriaan op Mauritius
  • 1998 - Het kruipend gedierte des aardbodems
  • 2000 - Wolkers in Wolkersdorf
  • 2001 - De schuimspaan van de tijd
Verhale & EssaysWysig
  • 2007 - Waddenboek
ToneelWysig
  • 1963 - Wegens sterfgeval gesloten, commedia della morte
  • 1963 - De Babel
GedigteWysig
 
'n Muurgedig. De herinnering in Oegstgeest
  • 2000 - Jaargetijden
  • 2003 - Wintervitrines
  • 2008 - Verzamelde gedichten (na overlijden)
RubriekeWysig
  • 1999 - Omringd door zee
  • 2001 - De weerspiegeling
LesingsWysig
  • 1990 - Op de vleugelen der profeten / On the wings of the prophets
  • 1999 - De nagels van God
  • 2000 - Een cilinder vol zeegeruis
  • 2003 - De grazige weiden
DagboekeWysig
  • 2005 - Dagboek 1974
  • 2006 - Dagboek 1969
  • 2007 - Dagboek 1972
  • 2007 - Dagboek 1976
  • 2009 - Dagboek 1967
  • 2010 - Dagboek 1975
  • 2012 - Dagboek 1970
  • 2014 - Dagboek 1971
BrieweWysig
  • 2005 - Ach Wim, wat is een vrouw? (briewe aan 'n jeugvriend)
  • 2010 - Brieven aan Olga (briewe aan Annemarie Nauta)
DokumentêreWysig
 
Saam met Godfried Bomans na Rottumerplaat
  • 1971 - Groeten van Rottumerplaat (outobiografies)
  • 1971 - Werkkleding (outobiografies)
  • 2007 - Rottumerplaat (verkorte weergawe van 'Groeten ..' in die reeks Literaire juweeltjes)
Audio-cdWysig
  • 2006 - 2 Texel: Drummers Double Bill & Jan Wolkers[13]
LuisterboekeWysig
  • 1987 - Jan Wolkers leest
  • 1989 - Twee verhalen, Jan Wolkers leest voor
  • 1998 - Omringd door zee
  • 2001 - Onbeperkt houdbaar
  • 2003 - De achtertuin van Jan Wolkers
  • 2005 - Mijn stem brandt in mij
  • 2005 - Jan Wolkers leest De achtste plaag
  • 2006 - Alleen op een eiland
  • 2007 - Turks fruit (roman)
KunsboekeWysig
  • 1999 - De spiegel van Rembrandt (vir kinders)
  • 2000 - Wandelen in dromen (agenda 2000 Teylers Museum Haarlem)
BeeldverhaalWysig
  • Die strokiesprenttekenaar Dick Matena het 'n strokiesprent weergawe gemaak van Wolkers se roman Kort Amerikaans. In April 2006 oorhandig hy die eerste eksemplaar aan die skrywer. Dit is in drie dele uitgegee.
PrenteboekeWysig

In Augustus 2008 kom die prenteboek 'Het was wel een heel lief varkentje' uit. Dit was die eerste fiksieboek vir kinders wat Jan Wolkers geskryf het.

VerfilmingsWysig
  • Turks fruit (1973) regie: Paul Verhoeven, met onder andere: Rutger Hauer en Monique van de Ven
  • Kort Amerikaans (1979) regie: Guido Pieters, met onder andere: Derek de Lint, Cristel Braak en Joop Admiraal
  • Brandende liefde (1983) regie: Ate de Jong, met onder andere: Peter Jan Rens en Monique van de Ven
  • Een roos van vlees (Sweedse verfilming) (1985) regie Jon Lindström
  • Terug naar Oegstgeest (1987) regie: Theo van Gogh, met onder andere: Tom Jansen en Geert de Jong
  • Zomerhitte (2008) regie: Monique van de Ven, met onder andere Sophie Hilbrand en Waldemar Torenstra.

Daarnaas het die Humanistisch Verbond in 1998 die verhaal De wet op het kleinbedrijf verfilm en op video uitgebring. Regisseur Kees Vlaanderen wen hiermee in 1999 de Genève Europa Prijs vir die beste tv-draaiboek.

SkilderkunsWysig

 
1964: Jan Wolkers bestudeer 'n werk van George Segal in die Stedelijk Museum, Amsterdam

Wolkers het ook gestudeer om 'n visuele kunstenaar in Den Haag en Amsterdam te word. Hy studeer in Amsterdam tot 1953 aan die Rijksakademie van Beeldende Kunsten. Van 15 Julie tot 14 Augustus 1954 woon Wolkers die Internationale Sommerakademie für bildende Kunst in Salzburg by, wat in 1953 deur Oskar Kokoschka gestig is. Hiervoor ontvang hy 'n toekenning van die Ministerie van Onderwys, Kuns en Wetenskappe. Hy ontvang opleiding van die Italiaanse beeldhouer Giacomo Manzù. In 1957 ontvang hy 'n Franse toekenning om onder Ossip Zadkine in Parys te studeer.

Wolkers het in 2007 verklaar dat sy skilderye gebore word uit wat hy in homself in eensaamheid versamel; en daarvoor moet hy rustig lewe. Die bronne van inspirasie vir sy abstrakte werke was die see, die landskap en rustigheid. Wolkers het ook baie plakkate ontwerp: o.a. in die sestigerjare vir die Komitee Bevrijdingsfront Vietnam (1968) en vir die CPN, sowel as 'n plakkaat vir die Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) (1987).

 
Watersnoodmonument (1957), Kruiningen
 
Monument vir milieu en toerisme (1992), by Blauwe Hand aan die oewer van die Belterwiede

BeeldhouwerkWysig

In 1956 ontvang Jan Wolkers die Sint-Lucas-medalje vir sy bronsbeeld Jongen met haan. [14][15] In 1956 ontvang hy ook sy eerste belangrike opdrag, die Watersnoodmonument in Kruiningen. Die eerste ontwerp vir hierdie monument was revolusionêr vir daardie tyd: die ontwerp was geheel en al van glas. Wolkers was waarskynlik die eerste beeldhouer in die wêreld wat so vroeg 'n beeld van glas gemaak het. Hierdie eerste konsep is van die hand gewys. In 1957 is die monument voltooi; 'n bronsbeeld van 'n jong vrou met 'n verdrinkte kind op haar arm, ter nagedagtenis aan die vloed van 1953 in Zeeland. [16] In 1959 volg 'n ongetitelde werk vir die Centraal Laboratorium van die Bloedoortappingsdiens in Amsterdam-Slotervaart.

Sy beelde is dikwels die slagoffer van vandalisme. Voorbeelde hiervan is die Auschwitz-monument in Amsterdam en die monument op die dyk by Ceres op Texel. 'n Waarskynlik faktor wat hierin 'n rol speel is dat Wolkers uitgebreid gebruik maak van glas en dat die kwesbaarheid wat hierdie materiaal derhalwe uitstraal vernielsug by sommige mense opwek. 'n Glaswerk in sy tuisdorp Oegstgeest is byvoorbeeld ook vernietig. Na restourasie is dit na 'n nuwe plek voor die stadsaal verskuif, waar dit sedertdien deurlopend met kameras gemonitor word. In reaksie op die vernietiging van die monument in Ceres in 2003, het Wolkers aangekondig dat hy minder met glas en meer met staal sou werk. Die Jac. P. Thijsse- monument in die dam by die Elemert op Texel bevat weliswaar meer staal, maar glas is nog steeds wesenlik daarin teenwoordig. Die Monument voor de Tachtigers in die Oosterpark in Amsterdam uit 1992 is geheel en al van vlekvrye staal gemaak. Die Theo Thijssen-monument op De Nieuwe Ooster is grotendeels van glas.

MuseumWysig

Aan die einde van 2007 het Karina Wolkers aangekondig dat sy daarin geslaag het om die munisipaliteit van Leiden te interesseer in 'n museum of 'n plek waar Wolker se skilderversameling gevind kon word. Dit sou ook sy literêre argief met sy briewe moes insluit. Die voorkeur vir Leiden spruit uit die feit dat Wolkers die tekenakademie daar bygewoon het. Dit was ook die eerste stad waar hy museums besoek het. Die ontwerp en ligging van die museum is bespreek en daar was ook sprake van die Stedelijk Museum De Lakenhal of die Naturalis as ligging. Karina Wolkers het in hierdie verband gesê dat "museum wat te statisch klinkt. Het moet iets swingenders worden, waar ook films van anderen getoond kunnen worden, met aandacht voor geschiedenis".[17]

Op 21 Oktober 2008 is 'n tydelike uitstalling van Wolkers se werk in De Lakenhal geopen, wat tot 15 Februarie 2009 geduur het. In 2019 is die ander skilderye en reliëfs uit die landgoed van die kunstenaar van Texel na De Lakenhal oorgebring. [18] Die Wolkers-argief en sy tekeninge is in dieselfde jaar na die Universiteitsbiblioteek van Leiden geskuif. [19]

TopverkopersWysig

Boeke met noterings in die Nederlandse Topverkoper 60 Datum van
verskyning
Datum van
uitgawe
 Hoogste 
posisie
 Aantal 
weke
 Opmerkinge 
De achtertuin 2003 13-12-2003 35 1
Dagboek 1974 2005 19-03-2005 15 2
Terug naar Oegstgeest 2005 19-03-2005 47 2
Turks fruit 2005 19-03-2005 59 2
Kort Amerikaans 2005 26-03-2005 4 5
Brandende liefde 2007 13-01-2007 16 2
Het was wel een heel lief varkentje 2008 13-09-2008 32 1
Zomerhitte 2013 30-03-2013 39 1 met DVD

NotasWysig

Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.

VerwysingsWysig

  1. Paul Steenhuis (20 Oktober 2007). "Als beeldhouwer beeld ik het leven uit". NRC. Besoek op 23 Desember 2018.
  2. Maria Lena de Roo, geboren 19-1-1923 te Goes, apothekers-assistente, oorlede 19-12-1993 te Amsterdam
  3. Heringerichte tuinhuis van Jan Wolkers waar hij boeken schreef. Opening door Karina Wolkers en Onno Blom via website Amstelglorie 3 Junie 2018
  4. Texel maakt Jan Wolkers ereburger, Brabants Dagblad, 24 Maart 2006
  5. Zie o.a. Jan Wolkers (81) oorlede in de Volkskrant van 19 Oktober 2007, Jan Wolkers: 'Zo is het genoeg' in de Volkskrant van 24 Oktober 2007 en Crematie Jan Wolkers rechtstreeks op televisie op Literatuurplein.nl.
  6. Crematie Jan Wolkers rechtstreeks op televisie op Literatuurplein.nl.
  7. Tulpenboomherfstgeel, NRC Handelsblad, 22 September 2010.
  8. Wolkers geeft toestemming voor biografie, Trouw, 30 Junie 2007
  9. Karina Wolkers: ‘Het ruimt ook wel lekker op’, website Universitaire Bibliotheken Leiden, 19 Oktober 2018.
  10. Leiden verwerft artistieke nalatenschap Jan Wolkers wewerf van die Universitaire Bibliotheken Leiden, 19 Oktober 2018.
  11. Bart Temme, 'Nieuws: Zus van Jan Wolkers geeft "tillenbeest" terug.' Tzum, literair weblog, 6 Maart 2013. Geraadpleeg op 29 Januarie 2016.
  12. Leven en werk van Jan Wolkers centraal op postzegels. Bijzondere postzegels cadeau tijdens de Nationale Weken van de Kaart 2007, TNT Post
  13. Drummers Double Bill
  14. "De auteur van deze week: Wolkers, Jan", Literair Nederland
  15. Jan (Hendrik) Wolkers (1925), Kunstbus
  16. Van Tetterode maakte eerste ontwerp belangrijk kunstwerk Wolkers, Tettero
  17. "Wolkers krijgt eigen museum", NRC, 26 december 2007
  18. Lakenhal.nl, Presentatie Jan Wolkers, 2019
  19. Wolkersinleiden.nl, Jan Wolkers in de Leidse Universiteitsbibliotheek, 2019

BronneWysig

  • Murk Salverda, Erna Staal: Tijd bestaat niet. Leven en werk van Jan Wolkers, De Bezige Bij, Amsterdam, 1996 - Schrijversprentenboek 38. Aanlyn: Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (geraadpleegd 13-03-2012).
  • Paul Steenhuis, Murk Salverda, Erna Staal: Jan Wolkers. Schilderijen, tekeningen, beelden, Waanders, Zwolle, 2002.
  • Steye Raviez, Coen Verbraak: Jan Wolkers Foto, De Bezige Bij, Amsterdam, 2007.
  • Onno Blom: Zo is het genoeg. Het laatste jaar van Jan Wolkers, De Bezige Bij, Amsterdam, 2008.
  • Onno Blom, Irma Boom: Marszwart & titaanwit, De Bezige Bij, Amsterdam, 2008 - bij tentoonstelling in Stedelijk Museum De Lakenhal.
  • Onno Blom, Het litteken van de dood. De biografie van Jan Wolkers. Amsterdam, 2017 (proefskrif).
  • Onno Blom, Amstelglorie. De volkstuin van Jan Wolkers. Amsterdam, Bezige Bij, 2018.

Eksterne skakelsWysig