Tydens die 16de, 17de en 18de eeue was die regenten (die Nederlandse meervoudsvorm vir regent) die heersers van die Nederlandse Republiek asook van die Nederlandse stede gewees. Hulle was ook die hoofde van organisasies, soos byvoorbeeld die "regente van 'n weeshuis", gewees. Alhoewel dit nie formeel gesien as 'n oorerflike maatskaplike klas gefunksioneer het nie, was hulle de facto patrisiërs oftewel edelmanne en deel van die aristokrasie, wat vergelykbaar was met die antieke Romeinse klas van patrisiërs. Die laat-Middeleeuese Nederlandse stede is deur die vermoënde handelaarsfamilies gehardloop, welke mettertyd 'n geslote groep gevorm het. Aanvanklik kon die burgers uit die lae klasse wat deel gevorm het van die gildes en  schutterijen verenig ten einde 'n teenwig teen die regenten te vorm, maar in die loop van die 15de eeu het die administrasie van die stede en dorpe egter die karakter van 'n oligargie aangeneem. Van die laat-17de eeu af was die regente families in staat daartoe gewees om regeringsposte vir hulself te reserveer via kwasi-formele kontraktuele ooreenkomste. In die praktyk kon hulle posisies slegs by wyse van politiese woelinge en omwentelinge soos die Orangistiese rewolusie van 1747 en die Patriotopstand van 1785 onklaar gemaak word.

Groepsportret van de regenten van het Oudemannenhuis in Haarlem deur Frans Hals uit 1664

OorsprongWysig

Die regenten, as synde die de facto heersende klas van die dorpe en stede het in die 13de eeu ontstaan. Dit het mettertyd onder die invloed van verskeie faktore tot stand gekom. Die algemene man het daarin geslaag om emansipasie van sy afhanklike status as lyfeiene te verkry, deur op vindingryke en knap wyse van die geleentheid wat deur die magstryd tussen die soewereine mag en die adellikes teweeggebring is, gebruik te maak; die gevolg was dat hul dorpe 'n nuwe mag geword het in die Middeleeuse feodale samelewing wat uiteindelik nie deur die soewereine mag of die adellikes oorheers kon word nie. Die inkomste van die adel en heersers was dikwels nie genoeg om hul eie huursoldate of leër te betaal nie. Hulle het dus finansiële hulp van die opkomende handelaarsklas in die groeiende dorpe benodig. Hierdie klas sou dus die soewerein kon aanmoedig om munisipale handveste en dorpsregte toe te staan deur outonomie in die regulering van die interne sake van die dorp of stad te vestig.[1]

Opkoms van die regenteWysig

Hierdie nuut verworwe outonomie het 'n nuwe groep bestuurders, bekend as die schout geskep, wat saam met die adjudant van die soewerein die stede bestuur het. Hierdie stadsraadslede is dikwels uit die range van die mees vermoënde burgers gewerf. Middeleeuse stadsbewoners was van mening dat die vroedschap, waaruit die landdroste gekies is, moes bestaan uit de weisten, treffelijksten en rijksten van de stadsbevolking (die mees wyse, gerespekteerde, en rykste van die stad se bevolking). Mans met rykdom was geag die persone te wees wat die stad se welvaart op die beste wyse kon waarborg. Om vrede te behou was in hul persoonlike belang, en omdat hulle reeds ryk was, kon 'n mens hoop dat hulle nie die stadskis sou plunder nie.

Toenemende magWysig

In die eerste helfte van die 15de eeu het die Boergondiese Hertogdom hul greep op die stede in die graafskap van Holland (waarvan hulle pas beheer verkry het) verskerp. Filippus die Goeie het die situasies waarin die regenten groter beheer oor die stad en haar inwoners kon uitoefen bevorder deur die invloed van die gildes te verminder. Die vroedschappen het die mag verkry om lede te koöpteer, in pleks van gebruikmaking van 'n meer oop verkiesingsproses. Lede van 'n vroedschap is gewoonlik lewenslank of as gevolg van goeie gedrag aangestel wanneer 'n vakature ontstaan het. [2] Soortgelyke verwikkelinge het in ander provinsies plaasgevind.

Die vroedschap was die liggaam wat kandidate vir burgemeester en schepenen in 'n jaarlikse of tweejaarlikse verkiesing genomineer het deur dubbele lyste op te stel waaruit die hertogelike stadhouer 'n keuse gemaak het. Hierdie genomineerdes was gewoonlik lede van die vroedschap, hoewel dit nie 'n formele vereiste vir die amp was nie. Lede van die vroedschap was meestal ook die verteenwoordigers van die stede wat in die State van die provinsies gestem het (waarvan daar 18 in Holland was; die ander stede was nie verteenwoordig nie).[3]

Hierdie reëlings het na die Nederlandse Opstand in wese dieselfde gebly. In 1581 het die Noordelike provinsies hul heerser, Filippus II deur die Plakkaat van Verlatinghe (in Spaans:  Acta de Abjuración) verwerp (wat basies 'n verklaring van onafhanklikheid was). Na mislukte eksperimente met ander buitelandse soewereine is soewereiniteit vanaf 1588 deur die provinsiale State en die State-Generaal van die Nederlande, opgeneem. Van toe af was die stedelike regenten die de facto en de jure heersers van die republiek gewees.[4]

Ontwikkelinge onder die republiekWysig

Formeel het die grondwetlike reëlings van die republiek weinig verander, vergeleke met die vorige Habsburgse Nederlande. Alhoewel daar nie meer ruimte was vir die stadhouers om 'n afgesette koning te verteenwoordig nie, het die nuwe republiek vir hulle 'n nuwe rol gevind, hoewel hulle nou hul aanstellings en opdragte van die soewereine provinsiale State ontvang het. Dieselfde 18 stede het die State opgemaak wat voorheen die stem gehad het. Wat na die opstand verander het, was egter die politieke samestelling van hierdie instellings. In die meeste stede was die ou regenten 'gesuiwer' en vervang met aanhangers van die nuwe politieke bestel. Oor die algemeen is Katolieke regente met ondersteuners van die Nuwe godsdiens vervang (net soos die Katolieke lede van die ridderschappen , te wete die groepies edelmanne wat die platteland in die State verteenwoordig het).[5]

Die nuwe groepe regenten was verteenwoordigers van 'n nuwe ekonomiese elite gewees wat spoedig daarin geslaag het om die vinnige ekonomiese opkoms van Nederland te bewerkstellig, soos beskryf word in Economic History of the Netherlands' (1500 - 1815) (Afrikaans: Ekonomiese Geskiedenis van die Nederlande). In hierdie vroeë dae was toegang tot politieke poste nog steeds betreklik oop gewees. Die nuwe magshouers het aan die nuweling-vermoënde-klasse behoort, maar hulle het hulle nie "verteenwoordig" nie, en lidmaatskap van hierdie klasse was ook nie 'n voorvereiste vir die amp nie. Wanneer daar derhalwe van 'n "regenteklas" gepraat word, word die woord "klas" dus in 'n losse sin gebruik.[6]

Die praktyk van koöptering was geneig om dieselfde mense in die amp in normale tye te bevorder. Politieke omwentelings kon egter 'n groot 'suiwering' van die regente-elite veroorsaak, soos wat in die opstandsjare van 1572-1578 gebeur het. Sulke omwentelinge was:

Ten einde sy eie posisie te konsolideer het stadhouer Willem III die regenten wat tydens sy bewind in mag was aangemoedig om onderlinge reëlings te tref, waarin hulle belowe het om regeringsposisies te reserveer vir geallieerde gesinne, bekend as die sogenaamde contracten van correspondentie (korrespondensiekontrakte).[14] Sulke reëlings is ook deur hul teenstanders gebruik toe hulle weer aan bewind gekom het. Die reëlings het daartoe bygedra om die oligargie van die 18de eeu nog verder te konsolideer; wat die toenemende intensiteit van die partydigheid tussen die Orangiste - en Republikeinse (onder verskillende name) faksies gedurende daardie era, verklaar.

Gedurende daardie eeu het die regenten (van albei faksies) al hoe meer verwyderd geword van die handelaarsklasse waarvandaan hul voorgangers gekom het. Hulle het in pleks daarvan verteenwoordigers geword van die Rentier-klas wat ontstaan het as gevolg van die enorme groei van Nederlandse staatskuld as gevolg van die konflikte met Frankryk. Hierdie ekonomiese belange het ontstaan in stryd teen die kragtige politieke hervormings en hervormings in openbare finansies wat nodig sou gewees het om die politieke en ekonomiese krisisse wat die republiek na 1780 gekonfronteer het, suksesvol te weerstaan.

Hierdie oënskynlike gebrek aan hervormingsvermoë het bygedra tot die rewolusie-poging van 1785 en die suksesvolle rewolusie van 1795, wat uiteindelik gehelp het om die regente-oligargie te vervang met 'n kortstondige demokrasie in die eerste jare van die Bataafse Republiek.

VerwysingsWysig

  1. Israel, bl. 14-20
  2. Israel, bl. 23-26
  3. Price, pp. 78-79
  4. Israel, bl. 341
  5. Israel, bl. 341-344
  6. Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Price, bl. 78-79
  7. Israel, bl. 450-460; Price bl. 78
  8. Israel, bl. 603-609
  9. Israel, bl. 796-807
  10. Israel, bl. 959-968
  11. Israel, bl. 1067-1079
  12. Israel, bl. 1098-1115
  13. Israel, bl. 1119-1122
  14. Israel, bl. 837

BronneWysig