Moraliteit

die verskil tussen reg en verkeerd

Moraliteit (ook sedeleer, veral in ‘n godsdienstige konteks) (van Latyn moralitas 'manier, karakter, behoorlike gedrag') is die onderskeid tussen bedoelings, besluite en handelinge wat as behoorlik (reg) en dié wat onbehoorlik (verkeerd) gereken word.[1] Moraliteit kan omvattende standaarde of beginsels wees wat afgelei is van 'n gedragskode van 'n bepaalde filosofie, godsdiens of kultuur, of dit kan afkomstig wees van 'n standaard wat 'n persoon glo universeel moet wees.[2] Moraliteit kan ook spesifiek ‘n sinoniem wees van "goedheid" of "reg".

Allegorie van die moraliteit van aardse dinge, toegeskryf aan Tintoretto, 1585.

Morele filosofie sluit in meta-etiek, wat abstrakte kwessies soos morele ontologie en morele epistemologie bestudeer, en normatiewe etiek, wat meer konkrete stelsels van morele besluitneming soos deontologiese etiek en konsekwensialisme bestudeer. 'n Voorbeeld van normatiewe etiese filosofie is die Goue Reël, wat stel dat: "'n Mens moet ander behandel soos jy wil hê ander moet jouself behandel."[3][4]

Onsedelikheid is die aktiewe teenoorgestelde van moraliteit (d.w.s. in opposisie teen dit wat goed of reg is), terwyl amoraliteit op verskillende maniere gedefinieer word as 'n onbewustheid van, onverskilligheid teenoor, of ongeloof in enige spesifieke stel morele standaarde of beginsels.[5][6][7]

Etiek

wysig
 
Immanuel Kant het die kategoriese imperatief voorgestel: "Tree op slegs op volgens daardie stel reëls wat jy terselfdertyd wil hê moet 'n universele wet word."

Etiek (ook bekend as morele filosofie) is die vertakking van die filosofie wat vrae oor moraliteit aanspreek. Die woord "etiek" word "algemeen uitruilbaar met 'moraliteit' gebruik, en soms word dit ook gebruik om die morele beginsels van 'n bepaalde tradisie, groep of individu te beteken."[8] Net so, sekere tipes etiese teorieë, veral deontologiese etiek, onderskei soms tussen etiek en sedes: "Alhoewel die moraliteit van mense en hul etiek op dieselfde ding neerkom, is daar 'n gebruik wat moraliteit beperk tot sisteme soos dié van Immanuel Kant, gebaseer op begrippe soos plig, verpligting, en gedragsbeginsels, wat etiek voorbehou vir die meer Aristoteliese benadering tot praktiese redenasie, gebaseer op die idee van 'n deug, en oor die algemeen die skeiding van 'morele' oorwegings van ander praktiese oorwegings vermy."[9]

Konfusius, Laozi en die Daodejing verteenwoordig denke oor Chinese sienings van etiek, moraliteit en humanisme.

Beskrywend en normatief

wysig

In 'n beskrywende sin verwys "moraliteit" na persoonlike of kulturele waardes, gedragskodes of sosiale sedes van 'n samelewing wat hierdie gedragskodes verskaf waarin dit van toepassing is en deur 'n individu aanvaar word. Dit dui nie op objektiewe aansprake van reg of verkeerd nie, maar verwys slegs na dit wat as reg of verkeerd beskou word. Beskrywende etiek is die tak van filosofie wat moraliteit in hierdie sin bestudeer.[10]

In sy normatiewe sin verwys "moraliteit" na wat ook al (indien enigiets) eintlik reg of verkeerd is, wat onafhanklik kan wees van die waardes of sedes wat deur enige spesifieke volke of kulture gehuldig word. Normatiewe etiek is die tak van die filosofie wat moraliteit in hierdie sin bestudeer.[10]

Realisme en anti-realisme

wysig

Filosofiese teorieë oor die aard en oorsprong van moraliteit (dit wil sê teorieë van meta-etiek) word breedweg in twee klasse verdeel:

  • Morele realisme is die klas teorieë wat beweer dat daar ware morele stellings is wat objektiewe morele feite rapporteer. Byvoorbeeld, terwyl hulle kan toegee dat die invloed van sosiale konformiteit individue se "morele" besluite aansienlik vorm, ontken hulle dat daardie kulturele norme en gebruike moreel regte gedrag definieer. Dit kan die filosofiese siening wees wat deur etiese naturaliste voorgehou word, maar nie alle morele realiste aanvaar daardie posisie nie (bv. etiese nie-naturaliste).[11]
  • Morele anti-realisme, aan die ander kant, huldig die mening dat morele stellings óf misluk óf nie eers probeer om objektiewe morele feite te rapporteer nie. In plaas daarvan meen hulle dat morele sinne óf kategories valse bewerings van objektiewe morele feite is (foutteorie); aansprake oor subjektiewe houdings eerder as objektiewe feite (etiese subjektivisme); of anders probeer glad nie om die wêreld te beskryf nie, maar eerder iets anders, soos 'n uitdrukking van 'n emosie of die uitreiking van 'n opdrag (nie-kognitivisme).

Sommige vorme van nie-kognitivisme en etiese subjektivisme, terwyl dit beskou word as anti-realisties in die robuuste sin wat hier gebruik word, word beskou as realisties in die sin sinoniem met morele universalisme. Byvoorbeeld, universele preskriptivisme is 'n universalistiese vorm van nie-kognitivisme wat beweer dat moraliteit afgelei word van redenering oor geïmpliseerde imperatiewe, en goddelike opdragteorie en ideale waarnemersteorie is universalistiese vorme van etiese subjektivisme wat beweer dat moraliteit afgelei word van die edikte van 'n god of die hipotetiese dekrete van 'n volkome rasionele wese, onderskeidelik.

Moraliteit deur praktiese redenering

wysig

Praktiese rede is nodig vir die morele agentskap, maar dit is nie 'n voldoende voorwaarde vir morele agentskap nie.[12] Werklike kwessies wat oplossings nodig het, het beide rasionaliteit en emosie nodig om voldoende moreel te wees. 'n Mens gebruik rasionaliteit as 'n pad na die uiteindelike besluit, maar die omgewing en emosies teenoor die omgewing op die oomblik moet 'n faktor wees vir die resultaat om werklik moreel te wees, aangesien moraliteit aan kultuur onderworpe is. Iets kan slegs moreel aanvaarbaar wees as die kultuur dit as geheel aanvaar het as waar. Volgens Hendry Richardson is praktiese rede en relevante emosionele oorwegings albei belangrik geag vir 'n besluit om moreel te wees.[13]

Stam en territoriale moraliteit

wysig

Celia Green het 'n onderskeid getref tussen stam- en territoriale moraliteit.[14] Sy tipeer laasgenoemde as oorwegend negatief en voorskrywend: dit definieer 'n persoon se grondgebied, insluitend sy of haar eiendom en afhanklikes, wat nie beskadig of by ingemeng mag word nie. Afgesien van hierdie voorskrifte, is territoriale moraliteit permissief, wat die individu toelaat, watter gedrag ook al nie inmeng met die grondgebied van 'n ander nie. Daarteenoor is stammoraliteit voorskriftelik, wat die norme van die kollektief op die individu afdwing. Hierdie norme sal arbitrêr, kultureel afhanklik en 'buigsaam' wees, terwyl territoriale moraliteit mik na reëls wat universeel en absoluut is, soos Kant se 'kategoriese imperatief' en Norman Geisler se gegradeerde absolutisme. Green bring die ontwikkeling van territoriale moraliteit in verband met die opkoms van die konsep van private eiendom, en die oorheersing van kontrak bo status.

In-groep en uit-groep

wysig

Sommige waarnemers meen dat individue verskillende stelle morele reëls op mense toepas, afhangende van hul lidmaatskap van 'n "in-groep" (die individu en diegene wat hulle glo van dieselfde groep is) of 'n "buite-groep" (mense wat nie geregtig is op volgens dieselfde reëls behandel word). Sommige bioloë, antropoloë en evolusionêre sielkundiges glo dat hierdie in-groep/buite-groep diskriminasie ontwikkel het omdat dit groepoorlewing verbeter. Hierdie oortuiging is bevestig deur eenvoudige berekeningsmodelle van evolusie.[15] In simulasies kan hierdie diskriminasie beide onverwagte samewerking teenoor die in-groep en irrasionele vyandigheid teenoor die buite-groep tot gevolg hê.[16] Gary R. Johnson en V.S. Falger het aangevoer dat nasionalisme en patriotisme vorme van hierdie in-groep/buite-groep grens is. Jonathan Haidt het opgemerk[17] dat eksperimentele waarneming wat 'n in-groep-kriterium aandui, een morele grondslag bied wat wesenlik deur konserwatiewes gebruik word, maar veel minder so deur liberale.

Verwysings

wysig
  1. Long, A. A.; Sedley, D. N. (1987). The Hellenistic Philosophers: Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 366–67. ISBN 978-0521275569.
  2. Stanford University (2011). "The Definition of Morality". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. 
  3. "golden rule". A Dictionary of Philosophy. (1979). Ed. Antony Flew. London: Pan Books in association with The MacMillan Press. ISBN 978-0333262047. “Die beginsel behandel ander soos jy behandel wil word'. Verskeie uitdrukkings van hierdie fundamentele morele reël is te vinde in beginsels van die meeste godsdienste en belydenisskrifte deur die eeue, wat getuig van die universele toepaslikheid daarvan.” 
  4. Walter Terence Stace het aangevoer dat die Goue Reël veel meer is as bloot 'n etiese kode. Hy beweer dat dit "die essensie van 'n universele moraliteit uitdruk". Die rasionaal vir hierdie onderskeid beslaan baie van sy boek The Concept of Morals (1937). Stace, Walter T. (1937). The Concept of Morals. New York: The MacMillan Company; reprinted by Peter Smith Publisher Inc, Januarie 1990. p. 136. ISBN 978-0-8446-2990-2.
  5. Johnstone, Megan-Jane (2008). Bioethics: A Nursing Perspective. pp. 102–03. ISBN 978-0-7295-3873-2. PMID 2129925. {{cite book}}: |journal= ignored (hulp)
  6. Superson, Anita (2009). The Moral Skeptic. Oxford University Press. pp. 127–59. ISBN 978-0-19-537662-3.
  7. "Amorality". Dictionary.com. Besoek op 18 Junie 2010. " geen morele standaarde, beperkings of beginsels het nie; onbewus van of onverskillig teenoor vrae van reg of verkeerd "
  8. John Deigh in Robert Audi (ed), The Cambridge Dictionary of Philosophy, 1995.
  9. Blackburn, Simon (2008). Oxford Dictionary of Philosophy (2nd uitg.). p. 240. ISBN 978-0199541430.
  10. 10,0 10,1 Gert, Bernard; Gert, Joshua (2016). Zalta, Edward N. (red.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2016 uitg.). Metaphysics Research Lab, Stanford University.
  11. Chapouthier, Georges, "To what extent is moral judgment natural?", European Review (GB), 2004, 12(2): 179–83
  12. Ezedike, Edward Uzoma (2 Januarie 2020). "Morality within the limits of practical reason: a critique of Kant's concept of moral virtue". International Journal of Ethics and Systems. 36 (2): 205–216. doi:10.1108/ijoes-11-2018-0171. ISSN 2514-9369. S2CID 214501283.
  13. Richardson, Henry S. (2018), Zalta, Edward N., ed., Moral Reasoning (Fall 2018 ed.), Metaphysics Research Lab, Stanford University, https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/reasoning-moral/, besoek op 2022-05-04 
  14. Green, Celia (2004). Letters from Exile: Observations on a Culture in Decline. Oxford: Oxford Forum. Chapters I–XX.
  15. T.R. Shultz, M. Hartshorn, and A. Kaznatcheev. Why is ethnocentrism more common than humanitarianism? Geargiveer 27 Maart 2012 op Wayback Machine Proceedings of the 31st annual conference of the cognitive science society, 2009.
  16. Kaznatcheev, A. (Maart 2010). Robustness of ethnocentrism to changes in inter-personal interactions. In Complex Adaptive Systems – AAAI Fall Symposium. Butiz wintrades
  17. Haidt, Jonathan; Graham, Jesse (2007). "When Morality Opposes Justice: Conservatives Have Moral Intuitions that Liberals may not Recognize" (PDF). Social Justice Research. 20: 98–116. CiteSeerX 10.1.1.385.3650. doi:10.1007/s11211-007-0034-z. S2CID 6824095. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 30 Augustus 2014. Besoek op 26 September 2014.