Maak hoofkeuseskerm oop
Die Gariepdam, die grootste dam in Suid-Afrika, is 'n integrale deel van die Oranjerivierprojek.

Die Oranjerivierprojek (ook bekend as die Oranjerivierskema) is 'n groot projek met die hoofdoelwit: die ekonomiese ontwikkeling van die Oranjerivier en sy takriviere. Die projek is aanvanklik beplan oor 'n tydperk van 30 jaar. Daar is reeds gedurende 1956 begin met die opnames, in 1962 is die projek deur die Parlement goedgekeur en die werk het begin gedurende 1963.[1]

Die projek sluit in besproeiingontwikkeling, hidroëlektrisiteit en die verlegging van bestaande riviere deur middel van tonnels en kanale. Daar was beplan vir 'n opwekkingsvermoë van 177 000 kW hidroëlektrisiteit. Daar was ook beplan vir 'n tonnel (Oranje-Visrivier) om water van die Gariepdam na die Groot-Visrivier oor te plaas.[2]

Ander gedeeltes van die projek was die bou van die Gariepdam en Vanderkloofdam en die Vanderkloofkanale.

Oranje-Visrivier TonnelWysig

Die Oranje-Visrivier Tonnel is 82.5 km lank en lewer water van die Oranjerivier aan die Groot-Visrivier teen 'n tempo van 57 m3/s. Die tonnel het 'n deursnee van 5.35 m en 200 000 m3 beton is gebruik om die tonnel te bou. Die inlaattoring (30°41′26″S 25°45′46″O / 30.69056°S 25.76278°O / -30.69056; 25.76278) van die tonnel is by Oviston in die Gariepdam. Hiervandaan volg dit 'n suidelike roete onderdeur die Suurbergplato verby Steynsburg. Die tonnel mond uit by 31°25′22.5″S 25°38′14″O / 31.422917°S 25.63722°O / -31.422917; 25.63722 in die Teebusspruit, net suid van Teebuskoppie. Hiervandaan vloei die water met die Grootbrakrivier verder na die Groot-Visrivier.[3]

Visrivier-Sondagsrivier-oordragskemaWysig

Teks ontleen van artikel Groot-Visrivier.

Water oorgedra vanaf die Oranjerivier na die Groot-Visrivier via die Oranje-Visriviertonnel word weggekeer uit die Groot-Visrivier by die Elandsdriftkeerwal. Dit vloei dan in 'n kanaal wat vir 65 km kronkel saam met steil hellings en uitmond in die Klein-Visrivier. Die kanaal vloei deur die Cookhousetonnel van 13.1 km wat deur die Bosberg sny tussen Cookhouse en Somerset-Oos. Die water vloei vir 40 km in die Klein-Visrivier tot by die De Mistkraalkeerwal. Hier word die water uitgekeer in die Skoenmakerskanaal (vermoë 22 m3/s) wat uiteindelik uitmond in die Volkerspruit wat op sy beurt vloei na die Darlingtondam in die Sondagsrivier. Van hier word water na Port Elizabeth gepomp.

DammeWysig

Benewens die 3 groot damme, die Gariep -, die Vanderkloof - en die Welbedachtdam, is daar ook 9 kleiner damme in die oranjerivierprojek.

GariepdamWysig

Die Gariepdam, die 4e grootste dam in Afrika, vorm die hoofstruktuur van die ORP en die welslae van die projek hang af van die water wat daar opgevang word. Water word hiervandaan vrygelaat na die Vanderkloofdam, wat 130 km stroom af geleë is, en word deur middel van die

Oranje-Vistonnel na die Groot- Vis- en Sondagsriviervallei gelei. Die dam is 5 km oos van Norvalspont in die Vrystaat geleë en is in Maart 1972 in bedryf gestel nadat 1,92 miljoen m3 beton gegiet en R80 miljoen bestee is. Die dam het 'n wateroppervlakte van 374 km2, ʼn opgaarvermoë van 5 958 miljoen m3 en 'n volvlakhoogte van 1 258, 8 m bo seespieël. Die betonwal is van die swaarte- en boogtipe wat aan weerskante deur 'n betonswaartevleuel gestut word.

Die wal is 93 m hoog en het 'n kruinlengte van 947,9 m. Die water se drukkrag word deur die dubbelgekromde struktuur van die damwal na die swaarte-seksies afgelei. Aan die stroomopkant word die waterafvoer deur 2 reuse-uitlaatstrukture beheer. Rivieruitlaatpyp-leidings is aan die Vrystaatse oewer aangebring, terwyl 4 pypleidings vir hidroëlektriese-kragentwikkeling aan die Kaaplandse oewer gele is. Drie radiale sluise of vloeduitlope (elk 8 m hoog) aan elke oewer verhinder dat vloedwater die rotse op die bodem verweer en daar is ook noodsluise ingeval die toerusting onklaar sou raak. Opdrifselroosters van beton met openinge van 0,305 m keer dat die sluishekke, kleppe en pype vir die waterafvoer verstop raak.

By die kraginlate na die hidroëlektriese kragsentrale bestaan die roosters uit fyn staalribbe met openinge van enkele sentimeters. 'n Drywende vlotskerm is op 'n veilige afstand van die damwal aan die stroomopkant aangebring om swemmers en bote te keer. Om te verhinder dat vloedwater die rivieroewers verweer, is rigmure, wat die vloei van die water na die rivier se natuurlike loop lei, aan elke oewer aangebring, terwyl 'n water- kussing onder die hoofwal en waterverdelers die watermassa onderskeidelik demp en verdeel. Vyf tonnels wat elk groot genoeg is dat 'n man daarin regop kan staan, is bo mekaar in die hoofwal gebou en is met 'n vinnige hysbak met mekaar verbind om inspeksie en instandhouding van die struktuur te vergemaklik.

Die Oranjerivier se sliklading van 0,46 % volgens volume het tydens die groot oorstroming van Februarie 1967 veroorsaak dat ongeveer 250 000 ton slik per uur afgevoer is. Die slik sal die dam se opgaarvermoë oor sowat 120 jaar met die helfte verminder en die wal sal in daardie stadium verdubbel moet word om weer die oorspronklike watermassa te kan berg. Daarna sal die dam en sy fondamente aansienlik versterk moet word voordat enige verder veranderings aangebring kan word.

VanderkloofdamWysig

Na voltooiing van die Gariepdam en die Oranje-Vistonnel is daar in 1971 begin met die bou van die Vanderkloofdam. Dit lê 130 km onderkant die Gariepdam, naby Petrusville in die noordelike Kaapprovinsie, en is die hoofuitkeerdam van die ORP, asook die 5e grootste dam in Afrika.

Die dam lewer water aan die Van der Kloofkanaalstelsel en is deur die Departement van Waterwese teen ʼn koste van R94 miljoen opgerig. Daar sou aanvanklik reeds in 1967, tesame met die konstruksie van die Hendrik Verwoerddam, met die bouwerk begin word, maar die projek is am finansiële redes uitgestel. Die dam is op 17 November 1977 in gebruik geneem. Dit het 'n kleiner kom as die Hendrik Verwoerddam en ʼn opgaarvermoë van 3 255 miljoen m3. Die terrein is ook smaller en ongelyker, maar aantrekliker as by ander komponente van die ORP, Die meer van 140 km2 is derhalwe ook langer en smaller as die van die Hendrik Verwoerddam. Die kruinlengte is 765 m en die hoogte van die dubbelgewelfde hoofwal (108 m) oortref alle ander damme in Suid-Afrika.

Die damwal is so hoog gebou om die watervlak te verhoog sodat die water wat in die Van der Kloof-kanaalstelsel ingekeer word, deur die stelsel kan vloei sonder dat dit met behulp van 'n pomp aangejaag hoef te word. Dit staan op 'n soliede fondament van dolerietplaat (9 m diep) en die pad wat die Vrystaat met die Kaapprovinsie verbind, loop daaroor. Wanneer die Oranjerivier in vloed is, kan 8 500 m3/s water deur 4 sluise in die hoofwal deurgelaat word. Die dam en sy kanaalstelsel aan weerskante kan genoeg water voorsien om 900 nuwe plase in die Groot-Karoo te ontwikkel, en wanneer die kanaalstelsel in die jaar 2 000 voltooi is, sal ongeveer 150 000 ha besproei kan word.

WelbedachtdamWysig

Die Welbedachtdam is op die plaas Welbedacht, ongeveer 32 km suidwes van Wepener, in die Caledonrivier gebou. Die rivier ontspring in die Drakensberge en vorm gedeeltelik die grens tussen Suid-Afrika en Lesotho. Die dam is in 1974 voltooi en het die varswatervoorraad wat vroeër deur die Modderrivier verskaf is, vervang.

Dit behoort tot aan die einde van die eeu in die behoeftes van Bloemfontein en omstreke te voorsien. Dit is 'n barrage-tipe dam met 'n swaartetipe beton wat en vloedsluise, en dit gelei gesuiwerde water deur swaartepypleidings na stede en dorpe in die Sentraal- en Suid-Vrystaat. Met inagneming van die slikinhoud van die Caledon (1,16 % van die rivervloed) word die opgaarvermoë oor 30 jaar op 97 miljoen m3 beraam; by voltooiing was dit 110 miljoen m3.

Oranje-VistonnelWysig

Die Oranje-Vistonnel, wat water van die Oranjerivier na die Groot-Vis- en Sondagsriviervalleie voer vir besproeiing, nywerheids- en stedelike gebruik, is die langste aaneenlopende watertonnel (82,8 km) ter wêreld en is teen ʼn koste van R150 miljoen gebou. Dit is na 7 jaar van konstruksiewerk in November 1975 in gebruik geneem. Water van die Gariepdam vloei deur middel van die Oviston-inlaattoring die Oranje-Vistonnel binne en word onder die Suurbergplato deur aan die Teebusspruit gelewer.

Daarvandaan word dit met die Groot Brakrivier na die Grassridgedam en die Groot-Visrivier gevoer. Die Kookhuistonnel voer dit uit die Groot-Visrivier na die Mentzmeer en die Sondagsrivierbesproeiingskema in die Addo-Kirkwoordgebied noord van Port Elizabeth. Die Ovistontoring is naby Venterstad, sowat 19 km noordoos van die Gariepdam, geleë en lyk uit die lug soos ʼn vierblaarklawer. Sluishekke in die "blare" beheer die watervlak en rowwe roosters aan die buitekant daarvan hou opdrifsels uit.

Op die 4 vlakke waar water ingeneem word (2 bykomendes is vir toekomstige gebruik aangebring), is rolsluise waarmee die tonnel vir instandhoudingsdoeleindes leeggemaak kan word. Die tonnel, wat met beton uitgevoer is, het 'n deursnee van 5,35 m en lê 30 m onder die volvlakhoogte van die Gariepdam. Aan die suidelike punt is ʼn turbinesaal en ondergrondse beheertoerusting, waarmee die hoeveelheid water wat uit die dam vrygelaat word, gereguleer word. Die bouwerk is ongeveer 75 km van die Oviston-tonnelinloop geleë. Daarvandaan word die tonnel 'n oop kanaal, wat tater in die Teebusspruit uitmond.

KanaalstelselsWysig

Van der Kloof-kanaalstelselWysig

Die Van der Kloof-kanaalstelsel, wat water oor 'n groot gedeelte van die Suid-Vrystaat en Noordwes-Kaap versprei, is die grootste besproeiingskanaal in Suid-Afrika. Hoewel dit jare lank reeds in aanbou is, is dit 'n langtermynprojek wat eers teen die einde van die eeu voltooi sal wees.

Dit word deur die Departement van Waterwese gebou en die konstruksiedorp Orania, 45 km van Hopetown, dien as terreinhoofkwartier. 'n Hoofregteroewerkanaal is die vernaamste komponent van die stelsel, wat ook verspreidings- en dreineringskanale, balanseerdamme en brûe insluit. AI die hoof en verspreidingskanale word met beton uitgevoer. Die regteroewerstelsel, wat water aan onder meer Kimberley en die Rietrivier-besproeiingsgebied in die Wes-Vrystaat lewer, is eerste aangelê en 313 000 m3 rots moes uitgegrawe word om die hoofkanaal aan sy beginpunt 30 m diepte lê.

Kanale aan die linkeroewer van die Oranjerivier sal onder meer gebiede tot by Hopetown, Kraankuilstasie en De Aar van water voorsien. Hoewel die Van der Kloofstelsel ontwerp is om aanvanklik 22 400 ha te besproei, sal dit uiteindelik byna 7 keer die oppervlakte tot vrugbare landbougrond kan omskep. Die vermoë van die eerste deer van die kanaal sal van 14 m3/s tot 114 m3/s verhoog word.

Vis- en Sondagsrivier-kanaalstelselWysig

Die Vis- en Sondagsrivierkanaalstelsel verbind die Groot-Visriviervallei met die Sondagsriviervallei ten einde watervoorrade in die Oostelike Provinsie, veral in die Mentzmeer, aan te vul. Die kanaalstelsel sal in die laat tagtigerjare voltooi wees, maar water word reeds sedert 1978 aan die Benede-Sondagsriviervallei gelewer. Die vernaamste komponente van die skema is die Kookhuistonnel van 13,1 km, 'n keerwal in die Groot-Visrivier en betonbeklede kanale wat oor 'n afstand van 80 km strek.

Die studam lei water by Elandsdrif uit die Groot-Visrivier af na die kanaal, wat dit teen 34 m3/s deur die Bosbergreeks, tussen Kookhuis en Somerset-Oos, na die Sondagsriviervallei se sitrusboorde voer. ʼn Tonnelboor of molboor is vir die eerste keer in Suid-Afrika gebruik om die rotsformasies van die Kookhuistonnel, wat 4,5 m in deursnee is, uit te grawe - 'n metode wat 2 keer vinniger werk as die kovensionele. Die Vis- en Sondagsrivier- kanaalstelsel sal by voltooiing water vir nagenoeg 60 000 ha grond lewer.

VoltooiingWysig

Die Gariepdam is gedurende 1971, die tonnel gedurende 1975 en die Vanderkloofdam gedurende 1977 voltooi.

BronneWysig

VerwysingsWysig