Maak hoofkeuseskerm oop
Ligging van Arktika
Kaart van Arktika
Saamgestelde Nasa-Satellietbeeld van Arktika, soos opgeneem op 2 September 2012
Die Arktiese papawer, Papaver radicatum, in blom op Kanada se Bathursteiland

Arktika is 'n polêre gebied in die noordelikste deel van die Aarde wat bestaan uit die Arktiese Oseaan (of Noordelike Yssee) en dele van Denemarke (Groenland), Kanada, Rusland, Noorweë, die Verenigde State (Alaska), Swede, Finland en Ysland.

Die naam van die gebied is afgelei van die Griekse word árktos ἄρκτος vir beer. Die byvoeglike naamwoord árktikós "arkties"‚ "noordelik" het verwys ná die gebied onder die sterrebeeld Groot Beer. Die Poolster is byna loodreg oor die Noordpool en lê in die sterrebeeld Klein Beer.

Definisie en naamWysig

Die naam "Arktika" kom van die Griekse woord ἀρκτικός (árktikós: "naby die Beer, die noorde"),[1] en dit kom weer van die woord ἄρκτος (árktos "beer").[2] Die naam verwys óf na die Groot Beer, ’n sterrebeeld wat prominent in die noordelike deel van die hemelsfeer is, óf na die Klein Beer, wat die noordelike poolster, Polaris, bevat.[3]

Daar is ’n paar definisies vir die gebied wat as Arktika bekend staan. Die gebied kan gedefinieer word as noord van die Arktiese Sirkel (66° 33'N), min of meer die grens van die middernagson en poolnag. Volgens nog ’n definisie is Arktika die streek waar die gemiddelde temperatuur vir die warmste maand (Julie) onder 10 °C is; die noordelikste boomlyn volg die temperatuurlyn (isoterm) rofweg by die grens van dié gebied.[4][5]

KlimaatWysig

Arktika se klimaat word gekenmerk deur koue winters en koel somers. Sy neerslag is in die vorm van sneeu en is min; die grootste deel kry minder as 50 cm per jaar. Winde skep dikwels sneeu en dit wek die indruk van ’n voortdurende sneeuval. Gemiddelde wintertemperature kan net -40 °C wees en die koudste opgetekende temperatuur is sowat -68 °C. Die klimaat aan die kus is matiger danksy oseaniese invloede. Arktika word geraak deur aardverhitting en dit lei tot ’n krimping van die Noordelike Yssee, minder ys in die Groenland-yslaag en die vrystelling van metaan wanneer die ysgrond ontdooi.

Weens die noordwaartse verskuiwing van die planeet se isoterms (sowat 56 km per dekade in die laaste 30 jaar as gevolg van aardverhitting), word die Arktiese gebied (soos bepaal deur boomlyne en temperatuur) tans kleiner.[6] Die grootste rede tot kommer is waarskynlik die krimping van die Noordelike Yssee. Daar is ’n groot variasie in voorspellings hieroor, met modelle wat ’n byna algehele tot algehele ysverlies in September tussen 2040 en 2100 toon. Sowat die helfte van die modelle wat ontleed is, dui op ’n byna algehele tot algehele ysverlies in September teen die jaar 2100.[7]

Fauna en floraWysig

Bekende diere wat hier voorkom, sluit in soogdiere soos die ysbeer (Ursus maritimus), muskusos (Ovibos moschatus), poolvos (Vulpes lagopus), rendier (Rangifer tarandus), seeroofdiere (Pinnipedia), walrus (Odobenus rosmarus) en die witdolfyn (Delphinapterus leucas); asook voëls soos die swerfvalk (Falco peregrinus), Kanadese gans (Branta canadensis), grysstrandkiewiet (Pluvialis squatarola), Arktiese sterretjie (Sterna paradisaea), swartpootbrandervoël (Rissa tridactyla), mikstertmeeu (Xema sabini), langstertroofmeeu (Stercorarius longicaudus), Arktiese roofmeeu (Stercorarius parasiticus), steenloper (Arenaria interpres) en die fluitswaan (Cygnus columbianus).

Plantegroei bestaan uit dwergstruike, gras, kruide, korsmosse en mosse, wat almal redelik laag groei en ’n toendra vorm. Namate ’n mens noordwaarts beweeg, neem die hoeveelheid hitte wat vir plantegroei beskikbaar is aansienlik af. In die noordelikste gebiede is plante by hul metaboliese perke en klein verskille in die totale hoeveelheid somerhitte maak groot verskille in die hoeveelheid energie wat beskikbaar is vir onderhoud, groei en voortplanting.

Bome kan nie in die Arktiese streek groei nie; plante word in die warmer dele tot 2 meter hoog. Grasse en mosse kan dik lae vorm. In die kouer streke is ’n groot deel van die grond kaal; nievaatplante soos korsmosse en mosse oorheers die gebied saam met ’n paar verspreide grasse en weiveldkruide (soos die Arktiese papawer).

Arktiese grondgebiedeWysig

Geografiese naam Land Soort
Alaska Verenigde State Deelstaat
Aleoetiese Eilande Verenigde State Amerikaanse eilandgroep
Archangelsk-oblast Rusland Federale deelgebied
Kanadese Arktiese Argipel Kanada Kanadese eilandgroep
Outonome Okroeg Tsjoekotka Rusland Federale deelgebied
Groot Diomede-eiland Rusland Eiland
Klein Diomede-eiland Verenigde State Eiland
Finnmark Noorweë Provinsie
Franz Josef-land Rusland Eilandgroep
Groenland Denemarke Outonome land
Grímsey Ysland Eiland
Jan Mayen Noorweë Eiland
Krasnojarsk-krai Rusland Federale deelgebied
Lapland Finland Streek
Lapland Swede Provinsie
Moermansk-oblast Rusland Federale deelgebied
Outonome Okroeg Nenetsië Rusland Federale deelgebied
Nieu-Siberiese Eilande Rusland Eilandgroep
Nordland Noorweë Provinsie
Norrbotten Swede Provinsie
Noordwestelike gebiede Kanada Gebied
Nowaja Zemlja Rusland Eilandgroep
Nunavik Kanada Noordelike deel van Quebec
Nunavut Kanada Gebied
Russiese Arktiese eilande Rusland Eilande
Sápmi Noorweë, Swede, Finland, Rusland Streek
Republiek Sacha (Jakoetië) Rusland Federale deelgebied
Sewernaja Zemlja Rusland Eilandgroep
Siberië Rusland Streek
Svalbard Noorweë Eilandgroep
Troms Noorweë Provinsie
Yukon Kanada Streek
Outonome Okroeg Jamalo-Nenetsië Rusland Federale deelgebied
Wrangeleiland Rusland Natuurreservaat

VerwysingsWysig

  1. Henry George Liddell en Robert Scott. "Arktikos." A Greek-English Lexicon. Perseus Digital Library.
  2. Henry George Liddell en Robert Scott. "Arktos." A Greek-English Lexicon. Perseus Digital Library.
  3. "The Great Bear Constellation Ursa Major". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 November 2010. Besoek op 10 November 2010. 
  4. "arctic." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. Besoek op 2 Mei 2009.
  5. Addison, Kenneth (2002). Fundamentals of the physical environment. Routledge. p. 482. ISBN 978-0-415-23293-7. 
  6. Hansen, Jim (19 Oktober 2006). "The Planet in Peril – Part I". Yale Center for the Study of Globalization. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Oktober 2009. 
  7. (Mar 2007) “Perspectives on the Arctic's shrinking sea-ice cover”. Science 315 (5818): 1533–36. doi:10.1126/science.1139426.

Eksterne skakelsWysig