Cyrilliese skrif

(Aangestuur vanaf Cyrilliese alfabet)

Die Cyrilliese skrif is ’n skryfstelsel wat in omstreeks die 10de eeu geskep is. Dit is die basis van talle alfabette in Eurasië, onder meer ses Slawiese tale (Russies, Oekraïens, Belarussies, Serwies, Masedonies en Bulgaars) en ander tale van die voormalige Sowjetunie, asook in sommige Turks-, Mongools- en Iranneessprekende lande in Suidoos-Europa, Oos-Europa, die Kaukasus, Sentraal-Asië, Noord-Asië en Oos-Asië.

Cyrilliese skrif
’n Voorbeeld van Russiese lopende skrif.
’n Voorbeeld van Russiese lopende skrif.
Soort skryfstelsel   Alfabet (gemeng)
Tyd gebruik c. 940 - hede
Rigting Links na regs
Streek Gebruik in:
Vlag van Belarus Belarus
Vlag van Bosnië en Herzegowina Bosnië en Herzegowina
Vlag van Bulgarye Bulgarye
Vlag van Kasakstan Kasakstan
Vlag van Kirgisië Kirgisië
Flag of the Republic of Macedonia Noord-Masedonië
Vlag van Mongolië Mongolië
Vlag van Montenegro Montenegro
Vlag van Rusland Rusland
Vlag van Serwië Serwië
Vlag van Tadjikistan Tadjikistan
Vlag van Oekraïne Oekraïne
Stelsels
Moederstelsels
Susterstelsels
Dogterstelsels Oud-Permies
ISO 15924 Cyrl, 220
Cyrs (Ou Kerkslawies)
Unicode Cyrillic,
U+0400–U+04FF
U+0500–U+052F
U+2DE0–U+2DFF
U+A640–U+A69F
Nota
Hierdie bladsy kan fonetiese IFA-simbole of letters uit ander alfabette bevat
Portaal  Portaalicoon   Skryfstelsels
’n Voorbeeld van die Cyrilliese skrif. ’n Uittreksel uit die manuskrip Bdinski Zbornik (1360).[1]

In die 9de eeu het die Bulgaarse tsaar Simeon I (die Grote) voortgebou op die kulturele en politieke koers van sy pa, Boris I. Hy het opdrag gegee vir die skep van ’n nuwe alfabet, die Ou Cyrilliese alfabet, wat die Glagolitiese alfabet sou vervang wat vroeër deur die broers Cyrillus en Methodius en hulle dissipels in die Bulgaarse Ryk geskep is. Die Cyrilliese skrif is in 893 amptelik in Bulgarye in gebruik geneem.[2][3][4]

Die nuwe skrif het die basis van die alfabette in verskeie tale geword, veral dié van Ortodoks-Slawiese oorsprong, en nie-Slawiese tale wat deur Russies beïnvloed is. Dit is eeue lank ook deur Katolieke en Moslemse Bosniërs gebruik.

In 2019 was dit die skrif van 250 miljoen mense se amptelike taal – die helfte daarvan in Rusland. Met die toetrede van Bulgarye tot die Europese Unie (EU) op 1 Januarie 2007 het Cyrillies die derde amptelike skrif van die EU geword naas die Latynse en Griekse alfabet.[5]

Die skrif het deur die eeue verskeie veranderings en moderniserings ondergaan. Al die Cyrilliese letters word nie vir alle tale gebruik nie; die alfabet word aangepas vir die klanke van elke taal wat dit gebruik. So is daar groot verskille tussen byvoorbeeld die Russiese en die Serwiese alfabet.

GeskiedenisWysig

Die Cyrilliese skrif is geskep in die tyd van die Eerste Bulgaarse Ryk.[6] Die skrif is afgelei van die Griekse alfabet, aangevul met letters van die Latynse en Glagolitiese alfabet, asook ’n paar koppelletters. Hierdie bykomende letters is in Ou Kerkslawies gebruik vir klanke wat nie in Grieks aangetref word nie.

Die Glagolitiese alfabet is deur die monnikebroers Cyrillus en Methodius geskep. Die Cyrilliese alfabet self is nie deur die broers geskep nie, maar waarskynlik deur hul studente in die 890's as ’n meer gepaste skrif vir kerkgeskrifte.[6][7][8] Later het die Cyrillies skrif versprei onder ander Slawiese volke soos die Russe, Serwiërs en ander, sowel as onder nie-Slawiese volke soos die Moldowiërs en Mongole.

Die skrif het deur die eeue verskeie veranderings en moderniserings ondergaan. In die vroeë 18de eeu is die Cyrilliese skrif wat in Rusland gebruik is, in ’n groot mate deur Pieter die Grote aangepas nadat hy van sy groot toer deur Wes-Europa teruggekeer het. Die nuwe lettervorms, wat die "burgerlike skrif" genoem is, het meer soos Latynse letters gelyk; verskeie argaïese letters is weggelaat en ander is deur Pieter self ontwerp. Daar het ook ’n onderskeid gekom tussen klein- en hoofletters en Wes-Europese tipografie is aanvaar.[9]

Die lettervorms voor die hervorming, wat Полуустав (Poloeoestaf) genoem word, is behou vir gebruik in Kerkslawies en word selfs vandag soms in Russies gebruik, veral as iemand ’n stuk teks ’n "Slawiese" of "argaïese" voorkoms wil gee.

LettersWysig

Die vroeë Cyrilliese alfabet
А Б В Г Д Е Ж Ѕ Z З И І К Л М Н О П Р С Т Ѹ
Ф Х Ѿ Ц Ч Ш Щ Ъ Ь Ѣ Ѥ Ю Ѧ Ѫ Ѩ Ѭ Ѡ Ѻ Ѯ Ѱ Ѳ Ѵ

Daar is aanvanklik nie onderskei tussen hoof- en kleinletters nie. Dis moeilik om die vroeë alfabet op rekenaars weer te gee. Baie moderne letters verskil van die ou letters en het deur die eeue verskillende vorms gehad.

Tsaar Pieter I van Rusland het ’n meer Westerse voorkoms van die Cyrilliese letters in die vroeë 18de eeu voorgestaan en dit is mettertyd in ander tale ook aangeneem. Daarom lyk moderne Cyrilliese letters meer soos Latynse as soos Griekse letters. Die ontwikkeling van sekere Cyrilliese lettertipes vir die rekenaar het verder bygedra tot dié ooreenkoms met Latynse letters.

Daar is min verskille tussen die hoof- en kleinletters. Laasgenoemde is meestal kleiner weergawes van eersgenoemde. Daar is ’n groter verskil tussen regop en kursiewe drukskrif – laasgenoemde stem meer ooreen met lopende skrif. Die letter т in kursiewe en lopende skrif is byvoorbeeld die kleinlettervorm van "Т", nie "М" nie, terwyl die regop drukskrif-vorm "т" is.

Die tabel hier onder toon die verskil tussen regop en kursiewe kleinletters van die Russiese alfabet. Kursiewe vorms wat aansienlik van die regop letters verskil of wat besonder verwarrend vir gebruikers van die Latynse alfabet is, het 'n blou agtergrond.

Ook beskikbaar as ’n foto.
а б в г д е ё ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
а б в г д е ё ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Nota: In sommige lettertipes en handskrifte lyk die kleinletter-д soos ’n Latynse g en die kleinletter-т soos die hoofletter-T, net kleiner.

Cyrilliese versus Latynse alfabetWysig

 
Gebruik van die Cyrilliese alfabet:

   as die enigste amptelike skrif

   as 'n mede-amptelike skrif. In die geval van Moldowa en Georgië is dit in nie-erkende onafhanklike verklaarde deelgebiede

   nieamptelik nie, maar word weens historiese omstandighede nog dikwels gebruik

   word nie gebruik nie

’n Paar tale wat in Cyrillies geskryf is, is ook in die Latynse alfabet geskryf, soos in Azerbeidjan, Oesbekistan en Moldowa. Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie in 1991 het van die voormalige republieke die Latynse alfabet aangeneem as amptelike skrif, soos Turkmenistan, Azerbeidjan en die grootste deel van Moldowa, hoewel Oesbekistan steeds albei stelsels gebruik.

Serwies gebruik beide die Cyrilliese en Latynse alfabet. Volgens die Serwiese grondwet is Cyrillies die enigste amptelike skrif,[10] maar in die praktyk word albei alfabette ewe veel gebruik.

Transkripsie en transliterasieWysig

Verskeie stelsels bestaan vir die transkripsie van Cyrilliese letters in die Latynse alfabet. Elke taal gebruik ’n stelsel wat ooreenstem met sy eie speltradisie. So verskil die Afrikaanse spelling van name, waarvan die reëls in die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) beskryf word, van dié in Duits, Nederlands of Engels. Die gebruik van die letters "ch" om die Afrikaanse g-klank (soos in "gaan") weer te gee en die letter "g" om die klank "gh" (soos in "gholf") weer te gee, is oorblyfsels van die ou Nederlandse stelsel. Vir Engels bestaan verskeie transkripsiemodelle.[11]

ISO-9 is 'n wetenskaplike stelsel van die Internasionale Standaardeorganisasie wat omkeerbare transliterasie moontlik maak, dit wil sê die transliterasie kan sonder klankverskille omgekeer word na Cyrillies. Dit word gedoen deur gebruik te maak van diakritiese tekens. Die mees onlangse weergawe is ISO 9:1995.

Hieronder is 'n vergelyking tussen Afrikaanse, Nederlandse en Engelse transkripsie:

Russiese alfabetWysig

 
’n Bladsy van Azboeka, die eerste Russiese handboek, in 1574 gedruk deur die drukker Iwan Fjodorof.
Groot Klein Naam IFA Transkripsie
ISO-9 Afrikaans Nederlands Engels
А а A /a/ a a a a
Б б Be /b/ b b b b
В в We /v/ v w of f [12] v v
Г г Ge /g/ g g g g
Д д De /d/ d d d d
Е е Je /jE/ e e/je e/je e/ye
Ё ё Jo /jO/ ë o/jo o/jo e/yo
Ж ж Zje /Z/ ž zj zj zh
З з Ze /z/ z z z z
И и I /i/ i i i i
Й й kort I /j/ j i/j[13] i/j y
К к Ka /k/ k k k k
Л л El /l/ l l l l
М м Em /m/ m m m m
Н н En /n/ n n n n
О о O /o/ o o o o
П п Pe /p/ p p p p
Р р Er /r/ r r r r
С с Es /s/ s s s s
Т т Te /t/ t t t t
У у Oe /u/ u oe u u
Ф ф Ef /f/ f f f f
Х х Cha /x/ x ch ch kh
Ц ц Tse /ts/ c ts ts ts
Ч ч Tsje /tS/ č tsj tsj ch
Ш ш Sja /S/ š sj sj sh
Щ щ Sjtsja /Sj/ šč sjtsj sjtsj shch
Ъ ъ Harde teken geen palatalisasie " - / " - / " - / "
Ы ы Jeri /y/ y i y y
Ь ь Sagte teken /j/ -- palatalisasie ' - / ' - / ' - / '
Э э E /E/ ė e e e
Ю ю Joe /ju/ ju joe joe yu
Я я Ja /ja/ ja ja ja ya

UnicodeWysig

Die Unicode-standaard het in weergawe 5.1, wat op 4 April 2008 uitgereik is, groot veranderings aan die Cyrilliese blokke aangebring. Daar is vier blokke: U+0400–U+04FF, U+0500–U+052F, U+2DE0–U+2DFF en U+A640–U+A69F.

Cyrilliese lettersWysig

Moderne letters van die Cyrilliese alfabet
А
A
Б
Be
В
We
Г
Ghe
Ґ
Ghe met strepie
Д
De
Ђ
Dje
Ѓ
Gje
Е
Je
Ё
Jo
Є
Jest
Ж
Zje
З
Ze
Ѕ
Dze
И
I
І
I met punt
Ї
Ji
Й
Kort I (J)
Ј
Je
К
Ka
Л
El
Љ
Lje
М
Em
Н
En
Њ
Nje
О
O
П
Pe
Р
Er
С
Es
Т
Te
Ћ
Tje
Ќ
Kje
У
Oe
Ў
Kort Oe
Ф
Ef
Х
Cha
Ц
Tse
Ч
Tsje
Џ
Dzje
Ш
Sja
Щ
Sjtsj
Ъ
Jer (harde teken)
Ы
Jeri (i)
Ь
Jerj (sagte teken)
Э
E
Ю
Joe
Я
Ja
Nie-Slawiese Cyrilliese letters
Ӏ
Palotsjka
Ә
Schwa
Ғ
Ain
Ҙ
Basjkir: Dhe
Ҫ
Basjkir: The
Ҡ
Basjkir: Qa
Қ
Ka met strepie
Ң
Ng
Ө
O met streep
Ү
Oe
Ұ
Oe met streep
Һ
He
Ou Cyrilliese letters

A met iota
Ѥ
E met iota
Ѧ
Klein Joes
Ѫ
Groot Joes
Ѩ
Klein Joes met iota
Ѭ
Groot Joes met iota
Ѯ
Ksi
Ѱ
Psi
Ѳ
Fita
Ѵ
Izjitsa
Ѷ
Izjitsa okowi
Ҁ
Koppa
Ѹ
Oek
Ѡ
Omega
Ѿ
Ot
Ѣ
Jat

Sien ookWysig

VerwysingsWysig

  1. "Bdinski Zbornik[manuscript]". lib.ugent.be. Besoek op 2020-08-26.
  2. Dvornik, Francis (1956). The Slavs: Their Early History and Civilization. Boston: American Academy of Arts and Sciences. p. 179.
  3. Curta 2006, pp. 221–222.
  4. Hussey, J. M.; Louth, Andrew (2010). "The Orthodox Church in the Byzantine Empire". Oxford History of the Christian Church. Oxford University Press. p. 100. ISBN 978-0-19-161488-0.
  5. Orban, Leonard (24 Mei 2007). "Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European" (PDF). Europese Unie. Besoek op 3 Augustus 2014.
  6. 6,0 6,1 Paul Cubberley (1996) "The Slavic Alphabets". In Daniels en Bright, reds. The World's Writing Systems. Oxford University Press. ISBN 0-19-507993-0.
  7. Columbia Encyclopedia, 6de uitg. 2001-05, s.v. "Cyril and Methodius, Saints"; Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica Incorporated, Warren E. Preece – 1972, bl. 846, s.v., "Cyril and Methodius, Saints" en "Eastern Orthodoxy, Missions ancient and modern"; Encyclopedia of World Cultures, David H. Levinson, 1991, bl. 239, s.v., "Social Science"; Eric M. Meyers, The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, bl. 151, 1997; Lunt, Slavic Review, Junie, 1964, bl. 216; Roman Jakobson, Crucial problems of Cyrillo-Methodian Studies; Leonid Ivan Strakhovsky, A Handbook of Slavic Studies, bl. 98; V. Bogdanovich, History of the ancient Serbian literature, Belgrado, 1980, bl. 119
  8. Encyclopædia Britannica, Major alphabets of the world, Cyrillic and Glagolitic alphabets, 2008
  9. "Civil Type and Kis Cyrillic". typejournal.ru. Besoek op 22 Maart 2016.
  10. http://www.srbija.gov.rs/cinjenice_o_srbiji/ustav_odredbe.php?id=217
  11. Sien gerus die inskrywing daaroor by die Engelse Wikipedia.
  12. f word gebruik aan die einde van woorde of voor stemlose konsonante.
  13. Die gebruik van "j" teenoor "i" kan rofweg aangegee word as dat "j" gebruik word aan die begin van 'n woord, voor 'n klinker en tussen klinkers. Gebruik "i" aan die einde van 'n woord, na 'n klinker of tussen medeklinkers.

Eksterne skakelsWysig


Indo-Europese tale: Satem-tale: Slawiese tale
Wes-Slawiese tale:
Kasjoebies | Polabies (†) | Pools | Slowaaks | Silesies | Sorbies (Neder-Sorbies, Opper-Sorbies) | Rusyn (Rusnak) | Tsjeggies
Oos-Slawiese tale:
Oud-Oos-Slawies (†) | Oekraïens | Russies | Rusyn (Roeteens) | Belarussies
Suid-Slawiese tale:
Bulgaars | Masedonies | Sloweens | Serwo-Kroaties (Bosnies, Kroaties, Montenegryns, Serwies)
Kunsmatige tale:
Protoslawies | Kerkslawies (Ou Kerkslawies) | Interslawies