Hierdie artikel handel oor die planeet Neptunus. Vir ander betekenisse van die naam, sien Neptunus (dubbelsinnig).

Neptunus is die agtste en sover bekend verste planeet van die Son af. In die Sonnestelsel is dit die vierde grootste planeet volgens deursnee, die planeet met die derde grootste massa en die digste reuseplaneet. Sy massa is 17 keer dié van die Aarde en effens groter as dié van Uranus. Neptunus is digter en fisies kleiner as Uranus omdat sy atmosfeer vanweë sy groter massa keiner gedruk is deur sy swaartekrag. Die planeet wentel een keer elke 164,8 jaar om die Son op ’n gemiddelde afstand van 30,1 AE, of 4,5 miljard km. Dit is genoem na die Romeinse god van die see en sy sterrekundige simbool is ♆, ’n gestileerde weergawe van die god Neptunus se drietandvurk.

Neptunus   Neptunus se sterrekundige simbool
Neptune - Voyager 2 (29347980845) flatten crop.jpg
Neptunus, soos waargeneem deur die Voyager-wenteltuig op 16 en 17 Augustus 1989.
Ontdekking[1]
Ontdek deur Urbain Le Verrier
John Couch Adams
Johann Galle
Datum 23 September 1846
Wentelbaaneienskappe[2]
Epog J2000.0
Afelium 4 553 946 490 km
30,441 252 06 AE
Perihelium 4 452 940 833 km
29,766 070 95 AE
Semihoofas 4 503 443 661 km
30,10366151 AE
Wentelperiode 164 jare
Sinodiese periode 367,49 dae[3]
Gem. omwentelingspoed 5,43 km/s[3]
Gem. anomalie 267,767281°
Hellingshoek 1,767975° (tot Ekliptika)
6,43° (tot die son se ewenaar)
0,72° (tot onveranderbare vlakte)[4]
Lengteligging van stygende nodus 131,794310°
Periheliumhoek 265,646853°
Natuurlike satelliete 14
Fisiese eienskappe
Radius by ewenaar 24 764 ± 15 km
(3,883 Aardes)
Radius na pole 24 341 ± 30 km
(3,829 Aardes)
Oppervlakte 7,6183×109 km2[3]
(14,98 Aardes)
Volume 6,254×1013 km3[3]
(57,74 Aardes)
Massa 1,0243×1026 kg[3]
(17,147 Aardes)
Gem. digtheid 1,638 g/cm3[3]
(minder as water)
Oppervlak-
aantrekkingskrag
11,15 m/s2[3]
1,14 g
(by die ewenaar)
Ontsnapping-
snelheid
23,5 km/s[3]
Sideriese
rotasieperiode
0,6713 dae[3]
(16 h 6 min 36 s)
Rotasiespoed
by ewenaar
2,68 km/s = 9 660 km/h
(by die ewenaar)
Ashelling 28,32°[3]
Regte styging van noordpool 19h 57 m 20s
299,3°
Deklinasie 42,950°
0,290 (bond)
0,41 (geometries)[3]
Oppervlak-temp.
   Oppervlakte
   Wolke
mingem.maks
72 K[3]
55 K[3]
Absolute magnitude 8,02 tot 7,78[3][5]
Hoekgrootte 2,2″–2,4″ Boogminute[3][5]
Atmosfeer
Oppervlakdruk 10 kPa
Skaalhoogte 19,7 ± 0,6 km
Samestelling 80±3,2% Waterstof

19±3,2% Helium
1,5±0,5% Metaan
~0,019% Waterdamp

~0,00015% Etaan

Neptunus is nie met die blote oog sigbaar nie en is die enigste planeet in die Sonnestelsel wat deur middel van wiskundige voorspelling ontdek is eerder as deur empiriese waarneming. Onverwagte veranderings in Uranus se wentelbaan het daartoe gelei dat Alexis Bouvard afgelei het sy wentelbaan is onderworpe aan swaartekragversteurings deur ’n onbekende planeet. Ná Bouvard se dood is Neptunus se posisie uit sy waarnemings voorspel – onafhanklik deur John Couch Adams en Urbain Le Verrier. Neptunus is daarna, op 23 September 1846,[6] met ’n teleskoop waargeneem deur Johann Galle binne ’n graad van die posisie wat deur Le Verrier voorspel is. Sy grootste maan, Triton, is kort daarna ontdek, hoewel die planeet se 13 ander mane eers in die 20ste eeu teleskopies ontdek is. Vanweë die planeet se afstand van die Aarde af het dit ’n baie klein skynbare grootte, en dit is dus moeilik om hom met grondgebaseerde teleskope te ondersoek.

Neptunus is deur Voyager 2 besoek toe dit op 25 Augustus 1989 verby die planeet gevlieg het; dit is die enigste ruimtetuig wat Neptunus nog besoek het.[7][8] Die uitvinding van die Hubble-ruimteteleskoop en groot grondgebaseerde teleskope met aanpassingsoptiek maak dit deesdae moontlik om die planeet van ver af waar te neem.

Nes met Jupiter en Saturnus die geval is, bestaan Neptunus se atmosfeer hoofsaaklik uit waterstof en helium, asook spore van koolwaterstowwe en moontlik stikstof, hoewel dit ’n groter proporsie "yse" soos water, ammoniak en metaan bevat. Sy binnekant bestaan, nes dié van Uranus, hoofsaaklik uit yse en rots;[9] Uranus en Neptunus word vanweë dié eienskappe gewoonlik as ysreuse beskou om hulle van Jupiter en Saturnus te onderskei.[10] Spore van metaan in die buitenste streke is verantwoordelik vir die planeet se blou voorkoms.[11]

In kontras met Uranus se mistige atmosfeer sonder sigbare eienskappe, het Neptunus se atmosfeer aktiewe, sigbare weerpatrone. Tydens Voyager 2 se verbyvlug in 1989 het die planeet se suidelike halfrond byvoorbeeld ’n Groot Donker Vlek gehad, soortgelyk aan Jupiter as Groot Rooi Vlek. Hierdie weerpatrone word veroorsaak deur die sterktste winde op enige planeet in die Sonnestelsel – windsnelhede van tot 2 100 km/h is al gemeet.[12] Weens sy groot afstand van die Son is Neptunus se buitenste atmosfeer een van die koudste plekke in die Sonnestelsel, met temperature by die boonste punte van sy wolke wat tot 55 K (-218 °C) kan daal. Temperature in die planeet se middel is sowat 5 400 K (5 100 °C).[13][14]

Neptunus het ’n dowwe, gefragmenteerde ringstelsel (wat "boë" genoem word). Dit is in 1984 ontdek en later deur Voyager 2 bevestig.[15]

GeskiedenisWysig

OntdekkingWysig

Galileo se tekeninge op 28 Desember 1612 en 27 Januarie 1613 is van die vroegste aangetekende waarnemings wat deur ’n teleskoop gedoen is – en dit bevat punte wat ooreenstem met wat nou bekend is die posisie van Neptunus is. Dit lyk of Galileo Neptunus op albei geleenthede vir ’n vaste ster aangesien het toe dit na aan Jupiter – in konjunksie – in die naglug was;[16] hy kry dus nie die eer vir die planeet se ontdekking nie.

Tydens Galileo se eerste waarneming in Desember 1612 het Neptunus feitlik stilgestaan, want dit het op daardie dag retrograad geword. Hierdie oënskynlike terugwaartse beweging word geskep wanneer die Aarde se wentelbaan dit verby ’n buiteplaneet neem. Omdat Neptunus pas sy jaarlikse retrograde siklus begin het, was sy beweging heeltemal te klein dat Galileo dit met sy klein teleskoop kon sien.[17] In 2009 het ’n studie aangetoon Galileo was ten minste bewus daarvan dat die "ster" wat hy waargeneem het, beweeg het relatief tot die vaste sterre.[18]

In 1821 het Alexis Bouvard sterrekundige tabelle van die wentelbaan van Neptunus se buurman, Uranus, gepubliseer.[19] Daaropvolgende waarnemings het aansienlike afwykings van dié tabelle getoon, en dit het Bouvard laat hipotetiseer dat ’n onbekende planeet Uranus se wentelbaan versteur deur middel van ’n swaartekragwisselwerking.[20] In 1843 het John Couch Adams aan die wentelbaan van Uranus begin werk met die data wat hy tot sy beskikking gehad het en in 1844 bykomende inligting gekry van die Astronomer Royal, sir George Airy. Adams het in 1845 en '46 daaraan bly werk en verskeie ramings van ’n nuwe planeet gedoen.[21][22]

 
Urbain Le Verrier.

In 1845 en '46 het Urbain Le Verrier, onafhanklik van Adams, sy eie berekenings gedoen. Toe Airy in Junie 1846 Le Verrier se eerste gepubliseerde raming van die planeet se lengtegraad sien, en hoe baie dit met Adams se raming ooreenstem, het hy die Engelse sterrekundige James Challis oorreed om na die planeet te soek. Challis het die naglug in Augustus en September vrugteloos bespied.[20][23]

Intussen het Le Verrier vir Johann Galle van die Berlynse Sterrewag per brief aangespoor om met die sterrewag se refraktorteleskoop te soek. Heinrich d'Arrest, ’n student by die sterrewag, het aan Galle voorgestel dat hulle ’n kaart van die lug in die streek van Le Verrier se voorspelde ligging vergelyk met die huidige lug om te soek na die kenmerkende beweging van ’n planeet in teenstelling met dié van ’n vaste ster. Op die aand van 23 September 1846, die dag toe Galle die brief ontvang, het hy Neptunus net noordoos van Iota Aquarii ontdek, een graad van Le Verrier se voorspelling van "vyf grade oos van Delta Capricorn".[24][25] Dit was sowat 12° van Adams se voorspelling, en op die grens tussen die Waterdraer (Aquarius) en Steenbok (Capricornus) volgens die IAU se moderne indeling van sterrebeelde. Challis het later agtergekom hy het die planeet twee keer gesien, op 4 en 12 Augustus, maar nie besef dit is ’n planeet nie omdat hy nie ’n sterkaart gehad het wat op datum was nie en ook omdat sy aandag afgelei is deur sy werk aan komeetwaarnemings.[20][26]

Ná die ontdekking was daar ’n kwaai nasionalistiese wedywering tussen die Franse en Britte oor wie saam met Galle die krediet daarvoor moet kry. Eindelik was die internasionale konsensus dat Le Verrier en Adams albei erkenning moet kry. Sedert 1966 het die Amerikaanse sterrekundige en historikus Dennis Rawlins die geloofwaardigheid van Adams se aanspraak as mede-ontdekker bevraagteken en historici het die saak heroorweeg met die terugbesorging in 1998 van die "Neptunusdokumente" (historiese dokumente) aan die Royal Observatory in Greenwich.[27] Nadat hulle dit bestudeer het, het hulle voorgestel dat "Adams nie gelyke aanspraak as Le Verrier gehad het op die ontdekking van Neptunus nie. Daardie eer kom net die persoon toe wat daarin geslaag het om die planeet se plek te voorspel asook om ander sterrekundiges te oorreed om daarna te soek."[28]

NaamWysig

Kort ná Neptunus se ontdekking is hy bloot "die planeet anderkant Uranus" of "Le Verrier se planeet" genoem. Die eerste voorstel vir ’n naam het van Galle gekom; hy het die naam "Janus" voorgestel. In Engeland het Challis die naam "Okeanos" voorgestel.[29]

Le Verrier het gou aanspraak daarop gemaak om sy ontdekking ’n naam te gee en die naam "Neptunus" voorgestel, hoewel hy valslik beweer het die naam is amptelik deur die Franse Bureau des Longitudes goedgekeur.[30] In Oktober wou hy die planeet "Le Verrier", na homself, noem. Hy is gesteun deur die sterrewag se direkteur, François Arago, maar dit het buite Frankryk groot teenstand gekry.[31] Franse sterrekundige almanakke het gou die naam "Herschel" vir Uranus begin gebruik, na aanleiding van sy ontdekker, sir William Herschel, en "Leverrier" vir die nuwe planeet.[32]

Friedrich Struve het op 29 Desember 1846 aangedui hy verkies die naam "Neptunus".[33] Dit het kort daarna die algemeen aanvaarde naam geword. Neptunus was in die Romeinse mitologie die god van die see, wat die Grieke Poseidon genoem het. Die keuse van ’n mitologiese naam was in ooreenstemming met die name van die ander planete behalwe die Aarde, wat almal na gode in die Griekse en Romeinse mitologie genoem is.[34]

StatusWysig

Van sy ontdekking in 1846 tot met die ontdekking van Pluto in 1930 was Neptunus die verste bekende planeet. Toe Pluto ontdek word, is dit as ’n planeet beskou en Neptunus het die tweede verste bekende planeet geword – behalwe vir ’n tydperk van 20 jaar tussen 1979 en 1999 toe Pluto vanweë sy elliptiese wentelbaan nader aan die Son was as Neptunus.[35]

Die ontdekking van die Kuipergordel in 1992 het daartoe gelei dat baie sterrekundiges daaroor gedebatteer het of Pluto as ’n planeet of as deel van die Kuipergordel beskou moet word.[36][37] In 2006 het die Internasionale Astronomiese Unie (IAU) die term "planeet" vir die eerste keer gedefinieer. Daarvolgens het Pluto ’n dwergplaneet geword en was Neptunus weer eens die verste bekende planeet in die Sonnestelsel.[38]

Fisiese eienskappeWysig

 
’n Vergelyking van die Aarde en Neptunus se grootte.

Neptunus se massa van 1,0243×1026 kg[3] is tussen dié van die Aarde en die groot gasreuse: Dit is 17 keer dié van die Aarde, maar net 119 van Jupiter s'n.[nota 1] Sy swaartekrag by 1 bar is 11,15 m/s2, 1,14 keer die oppervlakswaartekrag van die Aarde,[39] en word net deur Jupiter oortref.[40] Die radius van Neptunus se ewenaar (24 764 km)[41] is byna vier keer dié van die Aarde se ewenaar. Neptunus is, nes Uranus, ’n ysreus, ’n subklas van die reuseplanete, want hulle is kleiner en het hoër konsentrasies vlugtige stowwe as Jupiter en Saturnus.[42]

In die soeke na eksoplanete word Neptunus as maatstaf gebruik: Liggame van ’n soortgelyke massa wat ontdek word, word dikwels "Neptunusse" genoem,[43] net soos wat soms na "Jupiters" verwys word.

Interne struktuurWysig

Neptunus se interne struktuur stem ooreen met dié van Uranus. Sy atmosfeer maak sowat 5% tot 10% van sy massa uit en strek tot miskien 10% tot 20% van die pad na sy kern, waar dit druk van sowat 10 GPa ondervind, of sowat 100 000 keer dié van die Aarde se atmosfeer. Toenemende konsentrasies metaan, ammoniak en water word in die laer streke van die atmosfeer aangetref.[13]

 
Die interne struktuur van Neptunus:
  1. Boonste afmosfeer, boonste wolke
  2. Atmosfeer bestaande uit waterstof, helium en metaangas
  3. Mantel bestaande uit water, ammoniak en metaanyse
  4. Kern bestaande uit rots (silikate en nikkelyster)

Die mantel is 10 tot 15 aardmassas en is ryk aan water, ammoniak en metaan.[6] Soos die gebruik in planetêre wetenskap is, word na hierdie mengsel verwys as yse, al is dit ’n warm, digte vloeistof. Dié vloeistof, wat ’n groot elektriese geleidingsvermoë het, word soms ’n water-ammoniak-oseaan genoem.[44] Die mantel bestaan dalk uit ’n laag ioniese water waarin die watermolekules afgebreek word in ’n sop van waterstof en suurstofione en dieper af superioniese water waarin die suurstof kristalliseer, maar die waterstofione vrylik ronddryf binne die suurstofraamwerk.[45]

Op ’n diepte van 7 000 km kan die toestande sodanig wees dat metaan ontbind in diamantkristalle wat soos haelkorrels neerreën.[46][47][48] Wetenskaplikes glo hierdie soort diamantreën kom ook op Jupiter, Saturnus en Uranus voor.[49][47] Proefnemings by die Lawrence Livermore- Nasionale Laboratorium in Kalifornië dui daarop dat die bokant van die mantel ’n oseaan van vloeibare koolstof kan wees met soliede, drywende "diamante".[50][51][52]

Neptunus se kern is waarskynlik saamgestel uit yster, nikkel en silikate met ’n massa van sowat 1,2 keer dié van die Aarde.[53] Die druk in die middel is 7 Mbar (700 GPa), sowat twee keer dié van die middel van die Aarde, en die temperatuur kan 5 400 K wees.[13][14]

AtmosfeerWysig

 
’n Gekombineerde kleur- en naby-infrarooibeeld van Neptunus, wat bande van metaan in sy atmosfeer wys, asook vier van sy mane, Proteus, Larissa, Galatea en Despina.
’n Video van Neptunus en sy mane.

By groot hoogtes is Neptunus se atmosfeer 80% waterstof en 19% helium.[13] ’n Spoorhoeveelheid metaan is ook teenwoordig. Prominente absorpsielyne van metaan kom voor by golflengtes bo 600 nm, in die rooi en infrarooideel van die spektrum. Nes met Uranus is die absorpsie van rooi lig deur die metaan in die atmosfeer deel van die rede dat die planeet blou lyk,[54] hoewel Neptunus se helder asuur verskil van Uranus se sagter sian. Aangesien die metaaninhoud van Neptunus se atmosfeer dieselfde is as dié van Uranus, dra ’n onbekende atmosferiese bestanddeel by tot Neptunus se kleur.[11]

Neptunus se atmosfeer word in twee hoofstreke verdeel: die laer troposfeer, waar die temperatuur met die hoogte afneem, en die stratosfeer, waar die temperatuur met die hoogte toeneem. Die grens tussen die twee, die tropopouse, lê by ’n druk van 0,1 bar (10 kPa).[10] Die stratosfeer gaan dan oor in die termosfeer by ’n druk van laer as 10-5 tot 10-4 bar (1 tot 10 Pa).[10] Die termosfeer gaan geleidelik oor in die eksosfeer.

 
Stroke hoë wolke gooi skadu's oor Neptunus se laer wolkkombers.

Modelle dui daarop dat Neptunus se troposfeer stroke wolke van wisselende samestellings het na gelang van die hoogte. Die boonste wolke lê by ’n druk onder een bar, waar die temperatuur geskik is vir metaan om te kondenseer. Vir ’n druk tussen een en vyf bar (100 en 500 kPa) vorm wolke van ammoniak en waterstofsulfied vermoedelik. Bo ’n druk van vyf bar kan die wolke bestaan uit ammoniak, ammoniumsulfied, waterstofsulfied en water. Dieper wolke van waterys behoort voor te kom by ’n druk van sowat 50 bar, waar die temperatuur tot 273 K (0 °C) is. Daaronder kan wolke van ammoniak en waterstofsulfied dalk voorkom.[55]

Daar is waargeneem dat hoë wolke op Neptunus skadu's gooi op die wolkkombers daaronder. Daar is ook hoë wolke wat by ’n konstante hoogte om die planeet gedraai is. Dié omringende stroke het breedtes van 50-150 km en lê sowat 50-110 km bo die wolkkombers.[56] Dié hoogtes is in die laag waar weer voorkom, die troposfeer. Weer kom nie in die hoër strato- en termosfeer voor nie.

Neptunus se spektra dui daarop dat sy laer stratosfeer mistig is vanweë die kondensasie van produkte van die ultraviolet-fotolise van metaan, soos etaan en etyn.[10][13] Die stratosfeer huisves ook spoorhoeveelhede koolstofmonoksied en blousuur.[10][57] Neptunus se stratosfeer is warmer as dié van Uranus vanweë die groter konsentrasie van koolwaterstowwe.[10]

Om redes wat steeds onbekend is, het die planeet se termosfeer ’n afwykend hoë temperatuur van sowat 750 K.[58][59] Die planeet is te ver van die Son af dat dié hitte deur ultravioletstraling opgewek kan word. Een kandidaat vir ’n verhittingsmeganisme is atmosferiese wisselwerkings met ione in die planeet se magneetveld. Ander kandidate is swaartekraggolwe van die binnekant af. Die termosfeer bevat spore van koolstofdioksied en water, wat kan kom van eksterne bronne soos meteoriete en stof.[55][57]

MagnetosfeerWysig

Neptunus se magnetosfeer stem baie ooreen met dié van Uranus, met ’n magneetveld wat baie skuins lê ten opsigte van sy draaias teen 47° en verplaas teen minstens 0,55 radiusse, of sowat 13 500 km van die planeet se fisiese middelpunt. Voor Voyager 2 se verbyvlug is gehipotetiseer dat Uranus se skuins magnetosfeer die gevolg van sy sywaartse rotasie is. Nadat wetenskaplikes die magneetvelde van die twee planete vergelyk het, glo hulle nou die uiterse oriëntasie kan die gevolg wees van strome in die planete se binnekant. Die veld kan geskep word deur konvektiewe vloeistofbewegings in ’n dun sferiese skild van elektries geleidende vloeistowwe (moontlik ’n kombinasie van ammonial, metaan en water)[55] wat tot ’n dinamo-aksie lei.[60]

Die dipoolkomponent van die magneetveld by die magnetiese ewenaar van Neptunus is sowat 14 mikrotesla (0,14 G).[61] Die magnetiese dipoolmoment van Neptunus is sowat 2,2 × 1017 T·m3 (14 μT·RN3, waar RN Neptunus se radius is). Neptunus se magneetveld het ’n ingewikkelde geometrie wat relatief groot verspreidings van niepolêre komponente insluit, insluitende ’n kwadropoolmoment wat dalk sterker as die dipoolmoment is. In teenstelling hiermee het die Aarde, Jupiter en Saturnus net relatief klein kwadropoolmomente, en hulle velde lê minder skuins ten opsigte van die poolas.[62][63]

Neptunus se boogskok, waar die magnetosfeer begin om die sonwind te vertraag, kom voor op ’n afstand van 34,9 keer die planeet se radius. Die magnetopouse, waar die druk van die magnetosfeer die sonwind balanseer, lê op ’n afstand van 23-26,5 keer die planeet se radius. Die stert van die magnetosfeer strek tot minstens 72 keer die radius, en dalk selfs verder.[62]

KlimaatWysig

 
Die Groot Donker Vlek (bo), Bromponie (middelste wit wolk)[64] en Klein Donker Vlek (onder), met die kontras verhoog.

Neptunus se weer word gekenmerk deur uiters dinamiese stormstelsels, met winde wat snelhede van byna 600 m/s bereik – amper supersoniese snelhede.[12] Gewoonlik wissel windsnelhede egter tussen 20 m/s ooswaarts en 325 m/s weswaarts.[65] Aan die bopunt van die wolke is windsnelhede tussen 400 m/s met die ewenaar langs en 250 m/s by die pole.[55] Die meeste winde beweeg in die teenoorgestelde rigting as die planeet se rotasie.[66] Die algemene windpatroon het ’n prograde rotasie by groot hoogtes en ’n retrograde rotasie by kleiner hoogtes.

Neptunus verskil van Uranus wat betref sy tipiese vlak van weeraktiwiteit. Voyager 2 het tydens sy verbyvlug van 1989 weerverskynsels op Neptunus waargeneem,[67] maar geen vergelykbare verskynsels op Uranus tydens sy verbyvlug van 1986 nie.

In 2007 is ontdek die boonste troposfeer van Neptunus se suidpool is sowat 10 K warmer as die res van die atmosfeer, wat gemiddeld sowat 73 K (-200 °C) is. Die temperatuurverskil is groot genoeg dat metaan, wat op ander plekke in die troposfeer gevries is, in die stratosfeer naby die pool ontsnap.[68] Die relatiewe "warm kol" is vanweë Neptunus se ashelling, wat die suidpool die afgelope kwartjaar van die planeet, of rofweg 40 aardjare, na die Son gedraai hou. Namate Neptunus stadigaan na die teenoorgestelde kant van die Son beweeg, sal die suidpool donker en die noordpool verlig word, wat sal veroorsaak dat die metaanvrystelling na die noordpool sal skuif.[69]

Daar is waargeneem dat die wolkstroke in die suidelike halfrond vanweë seisoenale veranderings in grootte en albedo toeneem. Dié neiging is in 1980 die eerste keer waargeneem en sal na verwagting tot in 2020 duur. Neptunus se lang wentelperiode maak dat seisoene 40 jaar lank duur.[70]

StormsWysig

In 1989 het Nasa se Voyager 2-ruimtetuig die Groot Donker Vlek, ’n antisikloniese storm wat oor 13 000 × 6 600 km strek, ontdek.[67] Die storm het soos Jupiter se Groot Rooi Vlek gelyk. Sowat vyf jaar later, op 2 November 1994, het die Hubble-ruimteteleskoop nie die Groot Donker Vlek op die planeet gesien nie. In plaas daarvan is ’n soortgelyke storm in die noordelike halfrond ontdek.[71]

Die Bromponie is nog ’n storm, ’n wit wolkgroep verder suid as die Groot Donker Vlek. Dié bynaam het die eerste keer ontstaan in die maande voor Voyager 2 se verbyvlug in 1989, toe waargeneem is dat hulle teen snelhede van vinniger as die Groot Donker Vlek beweeg (en beelde wat later ingewin is, het onthul daar is wolke wat nog vinniger beweeg het as dié wat Voyager 2 aanvanklik waargeneem het).[66] Die Klein Donker Vlek is ’n suidelike sikloonstorm, die tweede ergste storm wat tydens die 1989-verbyvlug waargeneem is. Dit was aanvanklik heeltemal donker, maar namate Voyager 2 nader gekom het, het ’n helder kern ontwikkel en dit kan op die meeste van die hoëresolusiefoto's gesien word.[72]

Neptunus se donker kolle kom vermoedelik in die troposfeer voor, teen kleiner hoogtes as die helder wolkverskynsels,[73] en daarom lyk hulle soos gate in die boonste wolkkombers. Omdat hulle maande lank stabiel bly, word geglo hulle is draaikolkstrukture.[56] Helderder metaanwolke wat by die tropopouse vorm, word dikwels met donker vlekke verbind.[74] Die voorkoms van meegaande wolke dui daarop dat sommige vorige donker kolle steeds as siklone kan bestaan, al is hulle nie meer as ’n donker verskynsel sigbaar nie. Donker vlekke kan verdwyn as hulle te na aan die ewenaar kom of moontlik vanweë ’n ander, onbekende meganisme.[75]

NotasWysig

  1. Die Aarde se massa is 5,9736×1024 kg, wat ’n massaverhouding gee van
     
    Uranus se massa is 8,6810×1025 kg, wat ’n massaverhouding gee van
     
    Jupiter se massa is 1,8986×1027 kg, wat ’n massaverhouding gee van
     
    Massawaardes van Williams, David R. (29 November 2007). "Planetary Fact Sheet – Metric". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 September 2014. Besoek op 13 Maart 2008.

VerwysingsWysig

Besig, sal later regkom

  1. (en) Hamilton, Calvin J. (4 Augustus 2001). "Neptune". Views of the Solar System.
  2. Yeomans, Donald K. (13 Julie 2006). "HORIZONS System" (in Engels). NASA JPL. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2020. Besoek op 8 Augustus 2007.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 Williams, David R. (1 September 2004). "Neptune Fact Sheet" (in Engels). NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2020. Besoek op 14 Augustus 2007.
  4. (en) "The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter". 3 April 2009. Besoek op 10 April 2009. (geproduseer met Solex 10 geskryf van Aldo Vitagliano)
  5. 5,0 5,1 (en) Espenak, Fred (20 Julie 2005). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Desember 2012. Besoek op 1 Maart 2008.
  6. 6,0 6,1 Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Hamilton
  7. Chang, Kenneth (18 Oktober 2014). "Dark Spots in Our Knowledge of Neptune". The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Oktober 2014. Besoek op 21 Oktober 2014.
  8. "Exploration | Neptune". NASA Solar System Exploration. Besoek op 2020-02-03. In 1989, NASA's Voyager 2 became the first-and only-spacecraft to study Neptune up close.
  9. Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Podolak Weizman et al. 1995
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lunine 1993
  11. 11,0 11,1 Munsell, Kirk; Smith, Harman; Harvey, Samantha (13 November 2007). "Neptune overview". Solar System Exploration. NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Maart 2008. Besoek op 20 Februarie 2008.
  12. 12,0 12,1 Suomi, V.E. (1991). “High Winds of Neptune: A possible mechanism”. Science 251 (4996): 929–32. doi:10.1126/science.251.4996.929.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Hubbard, W.B. (1997). “Neptune's Deep Chemistry”. Science 275 (5304): 1279–80. doi:10.1126/science.275.5304.1279.
  14. 14,0 14,1 Nettelmann, N.; French, M.; Holst, B.; Redmer, R. "Interior Models of Jupiter, Saturn and Neptune" (PDF). University of Rostock. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 18 Julie 2011. Besoek op 25 Februarie 2008.
  15. Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ring1
  16. Hirschfeld, Alan (2001). Parallax: The Race to Measure the Cosmos. New York, New York: Henry Holt. ISBN 978-0-8050-7133-7.
  17. Littmann, Mark; Standish, E.M. (2004). Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-43602-9.
  18. Britt, Robert Roy (2009). "Galileo discovered Neptune, new theory claims". NBC News News. Besoek op 10 Julie 2009.
  19. Bouvard, A. (1821). Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France. Parys: Bachelier.
  20. 20,0 20,1 20,2 Airy, G.B. (13 November 1846). “Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 7 (10): 121–44. doi:10.1002/asna.18470251002.
  21. O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. (2006). "John Couch Adams' account of the discovery of Neptune". University of St Andrews. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Januarie 2008. Besoek op 18 Februarie 2008.
  22. Adams, J.C. (13 November 1846). “Explanation of the observed irregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by a more distant planet”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 7 (9): 149–52. doi:10.1093/mnras/7.9.149.
  23. Challis, Rev. J. (13 November 1846). “Account of observations at the Cambridge observatory for detecting the planet exterior to Uranus”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 7 (9): 145–49. doi:10.1093/mnras/7.9.145.
  24. Gaherty, Geoff (12 July 2011). "Neptune Completes First Orbit Since Its Discovery in 1846". space.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 Augustus 2019. Besoek op 3 September 2019.
  25. Levenson, Thomas (2015). The Hunt for Vulcan . . . And How Albert Einstein Destroyed a Planet, Discovered Relativity, and Deciphered the Universe, Random House Publications - 2015, p.38
  26. Galle, J.G. (13 November 1846). “Account of the discovery of the planet of Le Verrier at Berlin”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 7 (9). doi:10.1093/mnras/7.9.153.
  27. Kollerstrom, Nick (2001). "Neptune's Discovery. The British Case for Co-Prediction". University College London. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 November 2005. Besoek op 19 March 2007.
  28. William Sheehan (December 2004). “The Case of the Pilfered Planet – Did the British steal Neptune?”. Scientific American. Besoek op 20 Januarie 2011.
  29. Moore (2000):206
  30. Littmann, Mark (2004). Planets Beyond, Exploring the Outer Solar System. Courier Dover Publications. p. 50. ISBN 978-0-486-43602-9.
  31. Baum, Richard; Sheehan, William (2003). In Search of Planet Vulcan: The Ghost in Newton's Clockwork Universe. Basic Books. pp. 109–10. ISBN 978-0-7382-0889-3.
  32. Gingerich, Owen (Oktober 1958). “The Naming of Uranus and Neptune”. Astronomical Society of the Pacific Leaflets 8 (352): 9–15.
  33. Hind, J.R. (1847). “Second report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune)”. Astronomische Nachrichten 25 (21): 309–14. doi:10.1002/asna.18470252102.
  34. "Planet and Satellite Names and Discoverers". Gazetteer of Planetary Nomenclature. U.S. Geological Survey. 17 Desember 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Augustus 2018. Besoek op 26 Maart 2012.
  35. Long, Tony (21 January 2008). "Jan. 21, 1979: Neptune Moves Outside Pluto's Wacky Orbit". Wired. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 Maart 2008. Besoek op 13 March 2008.
  36. Weissman, Paul R. (1995). “The Kuiper Belt”. Annual Review of Astronomy and Astrophysics 33: 327–57. doi:10.1146/annurev.aa.33.090195.001551.
  37. "The Status of Pluto:A clarification". International Astronomical Union, nuusvrystelling. 1999. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Junie 2006. Besoek op 25 Mei 2006.
  38. "IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6" (PDF). IAU. 24 Augustus 2006. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 25 Junie 2008. Besoek op 22 Julie 2008.
  39. "Neptune Fact Sheet". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Julie 2010. Besoek op 22 September 2005.
  40. Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Unsöld & Baschek 2001
  41. Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007
  42. Boss, Alan P. (2002). “Formation of gas and ice giant planets”. Earth and Planetary Science Letters 202 (3–4): 513–23. doi:10.1016/S0012-821X(02)00808-7.
  43. Lovis, C.; Mayor, M.; Alibert Y.; Benz W. (18 Mei 2006). "Trio of Neptunes and their Belt". ESO. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Januarie 2010. Besoek op 25 Februarie 2008.
  44. (2006) “Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?”. Geophysical Research Abstracts 8.
  45. Shiga, David (1 September 2010). "Weird water lurking inside giant planets". New Scientist (2776). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Februarie 2018. Besoek op 11 Februarie 2018.
  46. Kerr, Richard A. (October 1999). “Neptune May Crush Methane Into Diamonds”. Science 286 (5437): 25a–25. doi:10.1126/science.286.5437.25a.
  47. 47,0 47,1 Kaplan, Sarah (25 Augustus 2017). "It rains solid diamonds on Uranus and Neptune". The Washington Post. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 Augustus 2017. Besoek op 27 Augustus 2017.
  48. Kraus, D. (September 2017). “Formation of diamonds in laser-compressed hydrocarbons at planetary interior conditions”. Nature Astronomy 1 (9): 606–11. doi:10.1038/s41550-017-0219-9.
  49. Sean Kane (29 April 2016). "Lightning storms make it rain diamonds on Saturn and Jupiter". Business Insider. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Junie 2019. Besoek op 22 Mei 2019.
  50. Baldwin, Emily (21 Januarie 2010). "Oceans of diamond possible on Uranus and Neptune". Astronomy Now. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Desember 2013.
  51. Bradley, D.K. (30 July 2004). “Shock Compressing Diamond to a Conducting Fluid”. Physical Review Letters 93 (19): 195506. doi:10.1103/physrevlett.93.195506. Besoek op 16 March 2016.
  52. Eggert, J.H. (8 November 2009). “Melting temperature of diamond at ultrahigh pressure”. Nature Physics 6 (40): 40–43. doi:10.1038/nphys1438.
  53. Podolak, M. (1995). “Comparative models of Uranus and Neptune”. Planetary and Space Science 43 (12): 1517–22. doi:10.1016/0032-0633(95)00061-5.
  54. Crisp, D.; Hammel, H.B. (14 Junie 1995). "Hubble Space Telescope Observations of Neptune". Hubble News Center. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Augustus 2007. Besoek op 22 April 2007.
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. New York: Chelsea House. pp. 79–83. ISBN 978-0-8160-5197-7.
  56. 56,0 56,1 Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named apj125
  57. 57,0 57,1 Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Encrenaz 2003
  58. Broadfoot, A.L. (1999). “Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton”. Science 246 (4936): 1459–66. doi:10.1126/science.246.4936.1459.
  59. Verwysingfout: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Herbert & Sandel 1999
  60. Stanley, Sabine (11 Maart 2004). “Convective-region geometry as the cause of Uranus' and Neptune's unusual magnetic fields”. Nature 428 (6979): 151–53. doi:10.1038/nature02376.
  61. (1991) “The magnetic field of Neptune”. Journal of Geophysical Research 96: 19,023–42. doi:10.1029/91JA01165.
  62. 62,0 62,1 Ness, N.F. (1989). “Magnetic Fields at Neptune”. Science 246 (4936): 1473–78. doi:10.1126/science.246.4936.1473.
  63. Russell, C.T.; Luhmann, J.G. (1997). "Neptune: Magnetic Field and Magnetosphere". University of California, Los Angeles. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 Junie 2019. Besoek op 10 Augustus 2006.
  64. Lavoie, Sue (8 January 1998). "PIA01142: Neptune Scooter". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 August 2013. Besoek op 26 March 2006.
  65. Hammel, H.B. (1989). “Neptune's wind speeds obtained by tracking clouds in Voyager 2 images”. Science 24 (4924): 1367–69. doi:10.1126/science.245.4924.1367.
  66. 66,0 66,1 Burgess (1991):64–70.
  67. 67,0 67,1 Lavoie, Sue (16 February 2000). "PIA02245: Neptune's blue-green atmosphere". NASA JPL. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Augustus 2013. Besoek op 28 Februarie 2008.
  68. Orton, G.S. (2007). “Evidence for methane escape and strong seasonal and dynamical perturbations of Neptune's atmospheric temperatures”. Astronomy and Astrophysics 473 (1): L5–L8. doi:10.1051/0004-6361:20078277.
  69. Orton, Glenn; Encrenaz, Thérèse (18 September 2007). "A Warm South Pole? Yes, On Neptune!". ESO. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Maart 2010. Besoek op 20 September 2007.
  70. Villard, Ray; Devitt, Terry (15 Mei 2003). "Brighter Neptune Suggests A Planetary Change Of Seasons". Hubble News Center. Besoek op 26 Februarie 2008.
  71. Hammel, H.B. (1995). “Hubble Space Telescope Imaging of Neptune's Cloud Structure in 1994”. Science 268 (5218): 1740–42. doi:10.1126/science.268.5218.1740.
  72. Lavoie, Sue (29 January 1996). "PIA00064: Neptune's Dark Spot (D2) at High Resolution". NASA JPL. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Augustus 2013. Besoek op 28 Februarie 2008.
  73. S.G., Gibbard (2003). “The altitude of Neptune cloud features from high-spatial-resolution near-infrared spectra”. Icarus 166 (2): 359–74. doi:10.1016/j.icarus.2003.07.006. Besoek op 26 February 2008.
  74. Stratman, P.W. (2001). “EPIC Simulations of Bright Companions to Neptune's Great Dark Spots”. Icarus 151 (2): 275–85. doi:10.1006/icar.1998.5918. Besoek op 26 Februarie 2008.
  75. (2000) “The unusual dynamics of new dark spots on Neptune”. Bulletin of the American Astronomical Society 32.
  76. "A storm is coming". www.spacetelescope.org (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Februarie 2019. Besoek op 19 Februarie 2019.
  77. "Neptune's shrinking vortex". www.spacetelescope.org. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Februarie 2018. Besoek op 19 Februarie 2018.

SkakelsWysig

Die Sonnestelsel
SonMercuriusVenusMaanAardePhobos en DeimosMarsCeresAsteroïdegordelJupiterJupiter se natuurlike satellieteJupiter se ringeSaturnusSaturnus se natuurlike satellieteSaturnus se ringeUranusUranus se natuurlike satellieteUranus se ringeNeptunusNeptunus se natuurlike satellieteNeptunus se ringePlutoCharon, Nix en HydraHaumeaHaumea se natuurlike satellieteMakemakeKuiper-gordelErisDysnomiaVerstrooide skyfHills-wolkOort-wolk 
Beeldinligting
SonAardplanete: MercuriusVenusAardeMarsGasreuse: JupiterSaturnusYsreuse: UranusNeptunus • (PlaneteReuseplanete)
Dwergplanete: PlutoCeresHaumeaMakemakeEris
Mane: AardeMarsKleinplaneteJupiterSaturnusUranusNeptunusPlutoHaumeaErisRinge: JupiterSaturnusUranusNeptunus
Klein Sonnestelselliggame: KleinplaneteAsteroïdesNaby-aarde-voorwerpe‎ • SentoureTrans-Neptunus-voorwerpeKomete
Gordels en wolke: AsteroïdegordelKuipergordelVerstrooide skyfHillswolkOortwolk