Maak hoofkeuseskerm oop

Nepal (Nepalees: नेपाल, Nepāl, [neˈpal], ), amptelik die Federale Demokratiese Republiek Nepal (सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल, Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl), is 'n landingeslote land in Suid-Asië. Dit is tussen die Volksrepubliek China in die noorde en Indië in die suide binne die Himalaja geleë. Nepal het 'n oppervlakte van 147 181 km² en 'n bevolking van 28 982 771 in 2016 gehad. Die hoofstad en grootste stad is Katmandoe.

सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल
Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl
Federale Demokratiese Republiek Nepal
Vlag van Nepal Embleem van Nepal
Vlag Embleem
Nasionale leuse:
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी
(Nepalees vir: "Jou moeder en vaderland is belangriker as die hemel")
Volkslied: Sayaun Thunga Phulka
(Nepalees vir: "Gemaak van honderde blomme")
Ligging van Nepal
Hoofstad Katmandoe

27°42′N 85°19′O / 27.700°N 85.317°O / 27.700; 85.317

Grootste stad Katmandoe
Amptelike tale Nepaleesa; Bhojpuri, Maithili en Newarib
Regering Federale parlementêre
grondwetlike republiek
Bidhya Devi Bhandari
Nanda Kishor Pun
Khadga Prasad Oli
Onafhanklikheid
Unifikasie
• Koninkryk verklaar
• Staat verklaar
• Republiek verklaar
• Huidige grondwet


25 September 1768[1]
15 Januarie 2007
28 Mei 2008
20 September 2015
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
147 181 km2  (93ste)
56 827 myl2
2,8
Bevolking
 - 2016-skatting
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
28 982 771[2] (48ste)
26 494 504[3]
180 / km2 (62ste)
466,2 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$93,330 miljard[4]
$3 115[4]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$28,922 miljard[4]
$965[4]

MOI (2017) Green Arrow Up Darker.svg 0,574[5] (149ste)  –  medium
Gini (2010) 32,8[6] –  medium
Geldeenheid Roepee (NPR)
Tydsone
 - Somertyd
NPT (UTC+05:45)
nie toegepas nie (UTC+05:45)
Internet-TLD .np
Skakelkode +977
a. op nasionale vlak; in ses provinsies.
b. op nasionale vlak; in een provinsie.
Nasa-Satellietbeeld van Nepal

Nepal grens in die noorde aan die Chinese outonome gewes Tibet, asook in die weste (Uttarakhand), suide (Uttar Pradesh en Bihar) en ooste (Sikkim en Wes-Bengale) aan Indië. Bangladesj is net sowat 27 km van Nepal se mees suidoostelike punt geleë en Bhoetan word deur die Indiese deelstaat Sikkim van Nepal geskei. Die land se geografie word deur die Himalaja gekenmerk en behels Berg Everest op die grens met die Chinese outonome gebied Tibet.

Nepal is 'n multi-etniese land met Nepalees as amptelike taal op federale vlak. Daarbenewens dien verskeie ander inheemse tale soos Bhojpuri, Maithili en Newari as amptelike tale van Nepalese provinsies. Die belangrikste godsdiens is Hindoeïsme, gevolg deur Boeddhisme en albei godsdienste het hul oorsprong in die hedendaagse Nepal. Die Nepalese kultuur in die noorde is sterk deur die Tibettaanse s'n beïnvloed, terwyl die Indiese kultuur in die suide 'n sterk invloed toon.

Nepal is in die 18de eeu onder die Koninkryk Ghorka verenig en die Shah-dinastie het die Koninkryk Nepal gestig. Hulle het 'n alliansie met die Britse Ryk gesluit, maar Nepal is nooit deur Brits-Indië beheer nie en het as bufferstaat tussen die Britse besitting in die suide en die Chinese Keiserryk in die noorde gedien, saam met die onafhanklike Himalaja-koninkryke Sikkim en Bhoetan verder oos. Nepal het in 1951 'n parlementêre demokrasie geword, maar dit is twee keer deur die Nepalese monarge opgeskort, in 1960 en 2005. Ná die Nepalese burgeroorlog (1996–2006) is die monargie in 'n republiek omskep en die wêreldwyd laaste Hindoe-monargie beëindig.

Geskiedenis

 
Koningin Rani van Nepal in 1920
 
Die voormalige koninklike paleis in Gorkha

Nepal het 'n lang geskiedenis wat teruggaan tot voor die begin van die Christelike jaartelling en is die geboorteplek van Boeddha. As gevolg van die land se ligging was Nepal nog altyd gevoelig vir Indiese en Tibettaanse invloed.

Die land het in 1962 'n nuwe grondwet verkry, waarvolgens die koning se mag aansienlik gestyg het en politieke partye verbied is. In plaas van die partye het die koning 'n "partylose demokrasie" gekies: 'n parlement waarvan 15% uit partylose lede bestaan wat deur die volk verkies is en 85% bestaan uit lede wat deur die koning benoem word. Na 'n volksopstand in 1990 het die toenmalige Koning Birenda hierdie stelsel afgeskaf en 'n demokratiese grondwet ingevoer.

Op 1 Junie 2001 is die koninklike huis deur Kroonprins Dipendra byna uitgeroei. Hy was kwaad vir sy ouers omdat hulle nie sy keuse vir 'n eggenote goedgekeur het nie. Hy het sy vader, Koning Birenda, en sy moeder, Koningin Aishwarya, doodgeskiet en ook nog 'n aantal ander koninklike familielede vermoor, waaronder sy broer en suster, twee ooms en twee tantes. Hy het homself ook geskiet, waarna hy drie dae later beswyk het. Na sy dood is een van sy ooms, Gyanendra, as die nuwe koning gekroon.

Gyanendra het in 2002 tydelik weer die hef in die hand geneem, maar later in die jaar is die demokrasie herstel. Op 1 Februarie 2005 het hy egter weer alle mag in sy hande geneem en die grondwet buite werking gestel. Hy het die eerste minister afgedank en self dié posisie ingeneem. Die koning het Minister Deuba kwalik geneem dat hy nie in staat was om die vrede in die land te herstel nie. Gyanendra het tot 2006 as gesaghebbende monarg geregeer, maar is in 2006 weer gedwing om sy mag prys te gee.

Politiek

 
Nepal se huidige president: Bidhya Devi Bhandari in 2013

Die regering van Nepal was tot 1990 'n absolute monargie. Koning Birendra het ná 'n volksreferendum staatshervorming deurgevoer en Nepal omvorm tot 'n parlementêre demokrasie. Die stryd tussen die verskillende politieke partye lei egter tot 'n burgeroorlog in Nepal. Die laaste koning probeer meer mag vir homself behou. Hy hoop om só die opstand en ander probleme meer effektief aan te pak. Teen die begin van 2005, en na 'n tydperk van erge menseregteskendings in Nepal, ontbind die koning die parlement.

Tussen 1996 en 2006 het 'n burgeroorlog in Nepal gewoed, waarin meer as 12 000 mense omgekom het. Met tussen 10 000 en 15 000 stryders het die Maoïstiese opstandelinge meer as 60% van Nepal beset. Hul hoofdoel was om Koning Gyanendra te onttroon en 'n kommunistiese nasie te stig, soos die Volksrepubliek China na die Chinese Burgeroorlog. Ondanks die feit dat Gyanendra buitelandse steun geniet het, het die rebelle steeds meer gebied gewen. Op 21 November 2006 is 'n vredesooreenkoms tussen die demokratiese regering en die Maoïstiese rebelle gesluit.

Op 28 Desember 2007 het 'n oorgrote meerderheid van die Nepalese parlement vir die afskaffing van die monargie gestem. Die Nepalese Grondwetgewende Vergadering het op 28 Mei 2008 besluit om hierdie wet amptelik in werking te stel, waarmee die Koninkryk Nepal verander is na die Demokratiese Federale Republiek Nepal.

Politieke partye

 
Die Singha Durbar-paleis, setel van die Nepalese regering in Katmandoe

Sedert die einde van die 1940's bestaan die politiek in Nepal uit drie verskillende politieke strominge:

  • Kongres: Die Nepalese Kongresparty is 'n gematigde sosialistiese party, waarin die Koirala-familie heelwat invloed besit, soos die huidige premier Khadga Prasad Oli. Hulle was vroeër voorstanders van 'n grondwetlike monargie in die land, maar sedert die beëindiging van die burgeroorlog het die party die idee van die vorming van 'n republiek in Nepal aanvaar.
  • Kommuniste: Die Kommunistiese Party van Nepal is reeds in 1949 gestig, maar word eers later 'n dominante politieke party in die parlement. Die Kommunistiese Party van Nepal verbrokkel in 1994, waaronder ook die Maoïstisme. Hierdie party beywer hom vir die beëindiging van die burgeroorlog buite die parlementêre sisteem.
  • Rojaliste: Die Rastriya Prajatantra Party is 'n regse, pro-monargistiese politieke party in Nepal. Tydens die laaste verkiesing in 2008 verower die party 8 van die 601 setels in die parlement.

Bestuursindeling

 
Kaart van Nepal se sewe provinsies

Nepal word staatkundig onderverdeel in sewe provinsies, wat op hul beurt weer onderverdeel word in 77 distrikte.

No. Provinsies Hoofstad Distrikte Oppervlakte
(km²)
Bevolking
(2011)
Digtheid
(/km²)
1 Provinsie No. 1 Biratnagar 14 25 905 km² 4 534 943 175
2 Provinsie No. 2 Janakpur 8 9 661 km² 5 404 145 559
3 Provinsie No. 3 Hetauda 13 20 300 km² 5 529 452 272
4 Gandaki Pradesh Pokhara 11 21 504 km² 2 413 907 112
5 Provinsie No. 5 Butwal 12 22 288 km² 4 891 025 219
6 Karnali Pradesh Birendranagar 10 27 984 km² 1 168 515 41
7 Sudurpashchim Pradesh Godawari 9 19 539 km² 2 552 517 130
Totaal Nepal Katmandoe 77 147 181 km² 26 494 504 180

Bevolking

 
Etniese kaart van Nepal
 
'n Nepalese sadhoe

Die bevolking van Nepal woon vernaamlik in die lae gebiede langs die grens met Indië en in die vallei rondom Katmandoe. Die gemiddelde lewensverwagting in Nepal is 65,46 jaar. Die bevolking groei met ongeveer 1,281% per jaar.

Die land huisves talle etniese groepe, waaronder die Newards, Bhote, Rai, Limbu, Sjerpa, Gurung, Tamang, Magar, Thakali, Brahman en ander.

Die meerderheid van die bevolking (81,3%) is aanhangers van Hindoeïsme. Boeddhisme speel ook 'n groot rol, met volgelinge wat 9% van die bevolking uitmaak. Verder hang 4,4% Islam aan, 3% die inheemse Kirant-geloof aan en 1,4% Christendom.

Op 19 Mei 2006 het die Huis van Afgevaardigdes van Nepal aangekondig dat daar voortaan 'n skeiding tussen kerk en staat sou wees, alhoewel die land steeds die enigste amptelike Hindoe-land ter wêreld bly.

Nepal se amptelike taal op federale vlak is Nepalees en word, volgens die 2011-sensus, deur ongeveer 44,6% van die bevolking gepraat. Dié taal word in die Devanagariskrif geskryf en stam van die antieke Sanskrittaal af. Naas Nepalees word daar ook ander plaaslike tale en dialekte gepraat, soos Maithili (11,7%), Bhojpuri (6,0%), Tharu (5,8%), Tamang (5,1%), Newari (3,2%), Bajjika (3%), Magar (3,0%), Doteli (3,0%) en Oerdoe (2,6%).[7][8] Die een of ander taal dien as 'n amptelike taal in verskeie provinsies van Nepal.

Geografie en klimaat

 
Klimaatsones in Nepal volgens die Köppen-klimaatklassifikasie
 
Topografiese kaart van Nepal
 
Kaart van Nepal

'n Groot gedeelte van Nepal is baie bergagtig en word deur die Himalaja gekenmerk. Agt van die tien hoogste berge ter wêreld is in Nepal geleë, waaronder ook die hoogste, Berg Everest, gevolg deur Kangchenjunga, Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Dhaulagiri, Manaslu en Annapurna. Net K2 en Nanga Parbat, onderskeidelik die tweede en negende hoogste berg ter wêreld, is in Pakistan en dus buite Nepal geleë.

In die suide van Nepal, langs die grens met Indië, is laerliggende gebiede. Ongeveer 20% van die land se oppervlak kan vir landbou benut word. Nepal word van suid na noord in drie gebiede gedeel, die laagland in die suide, heuwels en lae berge in die middel en die Himalaja in die noorde.

As gevolg van die groot hoogteverskille besit die land uiteenlopende klimaatsgebiede, van 'n hoë bergklimaat in die Himalaja, tot 'n subtropiese klimaat langs die grens met Indië.

Die ooste van Nepal kry ongeveer 2 500 mm reën per jaar, terwyl die sentrale deel rondom Katmandoe ongeveer 1 420 mm per jaar kry en die westelike gebiede ongeveer 1 000 mm.

Nepal se hoogste berge[9]
Berg Hoogte Afdeeling Ligging
Berg Everest
(wêreldwyd hoogste)
8 848 m 29 029 vt Khumbu Mahalangur Khumjung VDC, Solukhumbu-distrik,
Sagarmatha-sone (Nepalees-Chinese grens)
Kangchenjunga
(derde hoogste)
8 586 m 28 169 vt Noordelike Kanchenjunga Lelep VDC / Yamphudin VDC, Taplejung-distrik,
Mechi-sone (Nepal-Sikkim-grens)
Lhotse
(vierde hoogste)
8 516 m 27 940 vt Everest groep Khumjung VDC, Solukhumbu-distrik,
Sagarmatha-sone (Nepalees-Chinese grens)
Makalu
(vyfde hoogste)
8 462 m 27 762 vt Makalu Mahalangur Makalu VDC, Sankhuwasabha-distrik,
Kosi-sone (Nepalees-Chinese grens)
Cho Oyu
(sesde hoogste)
8 201 m 26 906 vt Khumbu Mahalangur Khumjung VDC, Solukhumbu-distrik,
Sagarmatha-sone (Nepalees-Chinese grens)
Dhaulagiri
(sewende hoogste)
8 167 m 26 795 vt Dhaulagiri Mudi VDC / Kuinemangale VDC,
Myagdi-distrik, Dhawalagiri-sone
Manaslu
(agtste hoogste)
8 156 m 26 759 vt Mansiri Samagaun VDC, Gorkha-distrik / Dharapani VDC,
Manang-distrik, Gandaki-sone
Annapurna
(tiende hoogste)
8 091 m 26 545 vt Annapurna Ghandruk VDC, Kaski-distrik,
Gandaki-sone / Narchyang VDC,
Myagdi-distrik, Dhawalagiri-sone

Ekonomie

 
'n Straattoneel in Katmandoe
 
'n Besoedelde rivier in Katmandoe
 
Nepalese vroue plant rys

Nepal is 'n ontwikkelende land met 'n lae gemiddelde inkomste. In 2001 was die gemiddelde jaarlikse persoonlike inkomste slegs 240 Amerikaanse dollar.

Werklike armoede

Heelwat mense in die stede en op die platteland ken armoede. Volgens die ontwikkelingsprogramme van die Verenigde Nasies leef 30,9% van die bevolking in Nepal onder die broodlyn.[10]

Landbou

Landbou is die belangrikste deel van die ekonomie en verskaf werk aan byna 80% van die bevolking. Die waardetoevoeging van die landbou bedra ongeveer 40% van die Bruto binnelandse produk (BBP). Landbouproduksie styg met ongeveer 5% per jaar, wat meer is as die bevolkingsgroei van 2,3%.

Nywerheid

Nywerhede verwerk meestal landbouprodukte soos goiing, suikerriet, tabak en graan. Die vervaardiging van tekstiel en tapyte ondervind ook snelle groei. Byna 80% van die waarde van uitvoere bestaan uit industriële produkte. Die waarde van die industrie bedra ongeveer 22% van die BBP.

Toerisme

Toerisme is 'n belangrike bron van inkomste vir die land. Buitelandse toeriste word veral deur die ongereptheid van die land en die Himalaja aangetrek. Toerisme is ook een van die min sektore waarin buitelandse belegging in Nepal plaasvind.

Sport

Sokker is Nepal se gewildste sport,[11] gevolg deur krieket. Vlugbal is Nepal se nasionale sport.[12]

Krieket het tydens die onlangse jare in Nepal sterk groei ervaar – veral te danke aan die nabyheid en invloed van die Suid-Asiatiese groot krieketnasies – en geniet internasionale erkenning. Op 28 Junie 2014 het die Internasionale Krieketraad Twintig20 Internasionaal-status aan die Nepalese nasionale krieketspan toegeken[13] en op 15 Maart 2018 Internasionale eendagwedstryd-status.[14] In teenstelling met ander kleiner krieketlande, waar spanne grootliks uit buitelanders bestaan, behels Nepal se nasionale span inheemse spelers wat gewoonlik deur middel van die ouderdomsgroep krieket gespeel het.[15]

Die Nepalese nasionale sokkerspan kon tot dusver nog nie vir 'n FIFA Sokker-Wêreldbeker kwalifiseer nie. In 2015 kon Nepal sy eerste internasionale trofee verower en het die o/19 SAFF kampioenskap gewen. Daarbenewens kon Nepal die Bangabandhu goue beker in 2016 verower.

Sien ook

Verwysings

  1. (en) "Nepal5". Royalark.net. Besoek op 9 Julie 2019.
  2. (en) "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Besoek op 9 Julie 2019.
  3. (en) "National Population and Housing Census 2011 (National Report)" (PDF). Central Bureau of Statistics (Nepal). Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 18 April 2013. Besoek op 26 November 2012. Aanhaling gebruik verouderde parameter |deadurl= (help)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 (en) "Nepal". Internasionale Monetêre Fonds. April 2019. Besoek op 9 Julie 2019.
  5. (en) "2018 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2018. Besoek op 9 Julie 2019.
  6. (en) "Gini Index". Wêreldbank. Besoek op 9 Julie 2019.
  7. (en) "National Population and Housing Census 2011" (PDF). Regering van Nepal. Besoek op 9 Julie 2019.
  8. (en) "Nepal". CIA World Factbook. Central Intelligence Agency. Besoek op 9 Julie 2019.
  9. (en) "Peaks of Nepal". Travel Guide. Himalayan Echo Trek and Travel. Besoek op 13 Desember 2014. [dooie skakel]
  10. (en) UNDP: Human development indices – Table 3: Human and income poverty (Population living below national poverty line (2000–2007)
  11. (en) "Football at the heart of the Himalayas". FIFA.com. 5 Maart 2009. Besoek op 9 Julie 2019.
  12. (en) "It's official: Volleyball is the national sport of Nepal". OnlineKhabar. 23 Mei 2017. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2017. The government on Monday decided to recognize volleyball as the national sport of Nepal. Aanhaling gebruik verouderde parameter |dead-url= (help)
  13. (en) "Nepal, Netherlands get T20 international status". ESPNcricinfo. 28 June 2014. Besoek op 9 Julie 2019.
  14. (en) "'Biggest day in Nepal cricket history' – Khadka". ESPNcricinfo. 15 Maart 2018. Besoek op 9 Julie 2019.
  15. (en) "Nepal looks to make case as neutral venue". ESPNcricinfo. 15 Julie 2014. Besoek op 9 Julie 2019.

Eksterne skakels

Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.